کاری – صدای یک گلوله در کوهستان شاید چند ثانیه بیشتر شنیده نشود، اما جای خالی حیوانی که از طبیعت حذف میشود، ممکن است سالها باقی بماند.
۴۱۱ تخلف شکار و صید در شش ماه و رشد ۲۳۲ درصدی کشفیات؛ آماری هشداردهنده در استانی که به گفته مسعود روانان، فرمانده یگان حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، هر محیطبان بهطور متوسط باید از ۵۰ هزار هکتار طبیعت حفاظت کند.پرونده اخیر شکار یک بره وحشی در منطقه شکار ممنوع کمرسرخ مهوید فردوس، دوباره زنگ خطر شکار غیرمجاز را در خراسان جنوبی به صدا درآورد؛ استانی با پهنههای طبیعی گسترده که حفاظت از هر گوشه آن، نیروی انسانی، تجهیزات و اعتبارات قابل توجهی میخواهد.حالا آمار ششماهه نخست امسال نیز ابعاد دیگری از این چالش را آشکار کرده است.
۲۳۲ درصد افزایش؛ شکار بیشتر یا کشف بیشتر؟
مسعود روانان، فرمانده یگان حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، میگوید در ششماهه نخست امسال ۴۱۱ فقره تخلف شکار و صید غیرمجاز در استان کشف شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۲۳۲ درصد افزایش داشته است. به گفته وی در همین مدت ۲۷۸ متخلف شناسایی و دستگیر شدهاند؛ آماری که رشد ۴۵ درصدی را نشان میدهد. وی با بیان اینکه همچنین ۶۵ قبضه سلاح از متخلفان کشف و ضبط شده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۹۲ درصد افزایش یافته است. ادامه می دهد: ۲۹ مورد «شروع به شکار» نیز ثبت شده که ۳۵ درصد بیشتر از سال گذشته است.
آیا آمار به معنای افزایش شدید شکار غیرمجاز است؟
روانان پاسخ میدهد که افزایش کشفیات و دستگیری متخلفان «الزاماً به معنای افزایش میزان شکار غیرمجاز نیست.»به گفته او، تقویت گشت و کنترل، افزایش توان عملیاتی یگان حفاظت، استفاده از ظرفیتهای اطلاعاتی، همکاری مردم و تعامل با دستگاه قضایی، فرماندهی انتظامی، مرزبانی، بسیج و دیگر دستگاهها سبب افزایش شناسایی تخلفات شده است.به عبارت دیگر، بخشی از جهش آماری امسال میتواند نتیجه بیشتر دیده شدن شکارچیان باشد، نه لزوماً بیشتر شدن آنها.با این حال، رشد همزمان تعداد تخلفات، متخلفان و سلاحهای کشفشده را نیز نمیتوان نادیده گرفت؛ اعدادی که نشان میدهد فشار بر حیاتوحش استان همچنان جدی است.
سربیشه و زیرکوه؛ نقاط داغ تخلفات
جغرافیای خراسان جنوبی، حفاظت را دشوارتر میکند.روانان میگوید شهرستانهای مرزی سربیشه و زیرکوه بیشترین کشفیات شکار و صید غیرمجاز استان را به خود اختصاص دادهاند.از نگاه فرمانده یگان حفاظت محیط زیست، شکار غیرمجاز پدیدهای تکعلتی نیست. مشکلات اقتصادی و اجتماعی، انگیزههای سودجویانه، قاچاق گونهها و اجزای جانوری، ضعف آگاهی عمومی نسبت به ارزش تنوع زیستی، دسترسی به سلاح و گستردگی عرصههای طبیعی در کنار محدودیت نیرو و امکانات حفاظتی، مجموعهای از عوامل مؤثر بر این پدیدهاند.او همچنین تأیید میکند که مواردی از شکار سازمانیافته و شکار با انگیزه فروش گوشت و اجزای حیاتوحش در استان شناسایی شده و با همکاری دستگاههای اطلاعاتی و امنیتی با آنها برخورد شده است.
شاید مهمترین عدد این گزارش نه ۴۱۱ تخلف باشد، نه ۲۷۸ متخلف و نه حتی ۶۵ قبضه سلاح؛ عدد تکاندهنده ۵۰ هزار هکتار است.روانان میگوید در خراسان جنوبی به طور متوسط به ازای هر ۵۰ هزار هکتار یک محیطبان وجود دارد؛ در حالی که متوسط کشوری اعلامشده، یک محیطبان به ازای هر ۱۰ هزار هکتار است.یعنی سهم هر محیطبان خراسان جنوبی از عرصهای که باید حفاظت کند، چند برابر متوسط کشور است.آن هم در استانی که حفاظت فقط به گشت در یک جاده محدود نمیشود؛ کوهستان، بیابان، دشت، ارتفاعات صعبالعبور و زیستگاههای پراکنده باید شبانهروز رصد شوند.فرسودگی بخشی از ناوگان خودرویی و محدودیت اعتبار حفاظتی نیز این مأموریت را دشوارتر کرده است.
کشف ۶۵ قبضه سلاح تنها در شش ماه، پای ضلع دیگری از ماجرا را وسط میکشد.روانان مسئله حمل و جابهجایی سلاح را یکی از چالشهای جدی میداند و بر ضرورت اعمال محدودیت و نظارت بیشتر بر جابهجایی سلاح میان شهرها و استانها تأکید میکند.چرا که شکارچی مسلح فقط جان حیوان را تهدید نمیکند؛ رویارویی او با محیطبان میتواند یک مأموریت حفاظتی را در چند ثانیه به حادثهای انسانی تبدیل کند.
پرونده شکار یک بره وحشی در منطقه شکار ممنوع کمرسرخ مهوید، نمونه تازهای از همین تهدید است.روانان میگوید منطقه شکار ممنوع مهوید به عنوان سپر حفاظتی منطقه حفاظتشده کمرسرخ سرایان شناخته میشود و از زیستگاههای شاخص قوچ و میش اوریال در خراسان جنوبی است.
در چنین زیستگاهی، حذف یک حیوان فقط کم شدن «یک رأس» از یک آمار نیست. شکار میتواند ساختار جمعیتی و توان زادآوری گونه را تحت تأثیر قرار دهد؛ بهخصوص در شرایطی که خشکسالی و تغییر اقلیم نیز حیاتوحش را تحت فشار گذاشته است.خشکسالی جانوران را برای یافتن آب و غذا وادار به جابهجایی میکند و گاهی همین خروج از زیستگاههای امن، آنها را در تیررس شکارچیان قرار میدهد.
قانونی از ۱۳۴۶ برای شکارچی امروز
شکارچی دستگیر میشود، اما آیا مجازات مانع بازگشت او خواهد شد؟فرمانده یگان حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی معتقد است مجازات حبس پیشبینیشده برای برخی جرایم حوزه حیاتوحش قابل قبول است، اما بخش زیادی از مجازاتهای قانون شکار و صید به شکل جزای نقدی است و جرایم نقدی فعلی بازدارندگی کافی ندارند.او بر ضرورت بازنگری در قانون شکار و صید مصوب سال ۱۳۴۶ تأکید دارد.به اعتقاد روانان، مجازاتها باید متناسب با نوع جانور، وضعیت جمعیت گونه، شکار فردی یا گروهی، نحوه ورود به مناطق حفاظتشده و نوع سلاح مورد استفاده تعیین شوند.موضوعی قابل تأمل؛ شکارچی امروز با امکانات و شیوههای امروز وارد طبیعت میشود، اما بخشی از قانونی که باید مقابل او بایستد، نزدیک به شش دهه قدمت دارد.
۷۰ درصد کشفیات با چشم مردم
در میان آمارهای نگرانکننده، یک عدد معنای متفاوتی دارد: بیش از ۷۰ درصد.روانان میگوید بیش از ۷۰ درصد کشفیات شکار غیرمجاز با گزارش مردم و همیاران محیط زیست انجام میشود و بسیاری از این گزارشها مربوط به خارج از مناطق حفاظتشده یا حاشیه آنهاست.این یعنی در پهنهای که یک محیطبان باید دهها هزار هکتار را پوشش دهد، مردم عملاً به چشمهای دوم یگان حفاظت تبدیل شدهاند.شهروندان میتوانند هرگونه شکار، خرید و فروش حیاتوحش یا رفتار مشکوک زیستمحیطی را از طریق سامانه ۱۵۴۰ یا نزدیکترین اداره حفاظت محیط زیست گزارش کنند.
نبرد نابرابر در سکوت کوهستان
شکار غیرمجاز در خراسان جنوبی تنها داستان شکارچی و شکار نیست؛ یک سوی ماجرا عرصههای پهناور، کمبود محیطبان، تجهیزات محدود، خودروهای فرسوده و خشکسالی قرار دارد و سوی دیگر شکارچیانی که برخی مسلحاند و برخی حتی با انگیزه اقتصادی و سازمانیافته وارد طبیعت میشوند.
روانان تأکید دارد که حفاظت از حیاتوحش تنها با برخورد قضایی ممکن نیست و آموزش، مشارکت مردم و اجرای قانون باید همزمان دنبال شوند.شاید همینجا معنای دو عدد بیش از همه آشکار شود: یک محیطبان برای ۵۰ هزار هکتار و بیش از ۷۰ درصد کشفیات با کمک مردم.در این نبرد نابرابر، محیطبان نمیتواند پشت هر صخره و در هر دره حاضر باشد؛ اما هزاران چشم میتوانند پیش از آنکه صدای شلیک در کوهستان بپیچد، شکارچی را ببینند.
