جم- توسعه شهرک‌های صنعتی در استان سال‌هاست در سخنرانی‌ها با واژه‌هایی مثل اشتغال، تولید و سرمایه‌گذاری تزئین می‌شود، اما در میدان، صنعت استان بیش از هر چیز با یک واقعیت سخت روبه‌روست آب نیست و زیرساخت‌ها هم عقب مانده‌اند. مسئله دیگر فقط تأمین آب چند واحد تولیدی نیست؛ اکنون اصل ماجرا به آینده واگذاری زمین، ورود سرمایه‌گذار و حتی امکان ادامه حیات برخی شهرک‌های صنعتی گره خورده است.
خراسان جنوبی در دل خشکسالی‌های ممتد، افت آبخوان‌ها و کاهش بارندگی، وارد مرحله‌ای شده که هر تصمیم درباره توسعه صنعتی باید ابتدا از صافی «توان واقعی منابع آب» عبور کند. در چنین وضعی، رقابت میان شرب، کشاورزی و صنعت شدیدتر از گذشته شده و همین رقابت، ضعف برنامه‌ریزی در تخصیص منابع را آشکارتر کرده است.
کسری ۶۱۳ لیتری
آمارها از شکافی نگران‌کننده خبر می‌دهند. مجموع نیاز آبی شهرک‌های صنعتی خراسان جنوبی حدود ۸۰۰ لیتر بر ثانیه برآورد می‌شود، اما میزان تخصیص فعلی تنها ۱۸۷ لیتر بر ثانیه است. یعنی صنایع استان با کسری ۶۱۳ لیتر بر ثانیه‌ای روبه‌رو هستند؛ شکافی که دیگر نمی‌توان آن را با وعده‌های اداری یا مدیریت روزمره پنهان کرد.این فاصله سنگین، فقط یک عدد در گزارش‌های کارشناسی نیست؛ اثر مستقیم آن در توقف توسعه، تعلیق واگذاری زمین، تردید سرمایه‌گذاران و فرسایش توان رقابتی واحدهای موجود دیده می‌شود. وقتی آب نباشد، حرف زدن از توسعه صنعتی بدون تعیین تکلیف زیرساخت، بیشتر به یک تبلیغ شبیه است تا برنامه.
زیرساخت کجاست؟
سرپرست شرکت شهرک‌های صنعتی خراسان جنوبی صریح گفته است که توسعه صنعت بدون آب، برق، گاز، راه دسترسی و خدمات زیربنایی ممکن نیست. این گزاره بدیهی به نظر می‌رسد، اما پرسش اصلی اینجاست که چرا با وجود بدیهی بودن آن، هنوز در برخی شهرک‌ها امکان واگذاری مؤثر زمین یا آغاز مطمئن فعالیت برای سرمایه‌گذار فراهم نشده است؟
وقتی هزینه اجرای خطوط انتقال آب، مخازن، شبکه توزیع، پست‌های برق و دیگر زیرساخت‌ها جهش کرده و پروژه‌ها بدون حمایت کافی با کندی پیش می‌روند، نتیجه روشن است: سرمایه‌گذار پیش از تولید، درگیر کمبودها می‌شود. در این وضعیت، توسعه شهرک صنعتی روی کاغذ جلو می‌رود، اما در عمل پشت درِ زیرساخت متوقف می‌ماند.
آب شور؛ هزینه پنهان تولید
مشکل فقط کمبود آب نیست؛ کیفیت آب موجود هم خود به یک مانع تولید تبدیل شده است. در برخی شهرک‌های صنعتی از جمله بیرجند، فردوس و طبس، شوری بالا و فرسودگی بخشی از شبکه انتقال، هزینه‌های اضافی و مستمری را به واحدهای تولیدی تحمیل کرده است.
برای صنایع غذایی، دارویی و واحدهایی که به آب استاندارد نیاز دارند، این مسئله از یک دردسر فنی فراتر می‌رود و به تهدیدی برای کیفیت محصول نهایی بدل می‌شود. بسیاری از تولیدکنندگان ناچار شده‌اند بخشی از سرمایه خود را نه برای توسعه خط تولید، بلکه برای خرید و نگهداری تجهیزات تصفیه و شیرین‌سازی هزینه کنند؛ تصمیمی اجباری که از جیب تولید و رقابت‌پذیری پرداخت می‌شود.
یکی از مطالبات جدی صنعتگران، تعیین تکلیف چاه تأمین آب شهرک صنعتی بیرجند است؛ چاهی که به دلیل قدمت، افت آبدهی و کاهش کیفیت، دیگر پاسخگوی نیاز امروز نیست. ادامه استفاده از منبعی که هم کم‌رمق شده و هم کیفیت مطلوب ندارد، بیشتر شبیه تعویق بحران است تا حل مسئله.درخواست جابه‌جایی این چاه به محدوده‌ای با کیفیت بهتر مطرح شده و مسئولان نیز از پیگیری آن خبر داده‌اند، اما صنعت با «در دست بررسی» اداره نمی‌شود. تولیدکننده به زمان‌بندی، تصمیم قطعی و اجرای سریع نیاز دارد. هر تأخیر در این زمینه، به معنای تداوم هزینه‌های اضافی و نااطمینانی در یکی از مهم‌ترین شهرک‌های صنعتی استان است.
پساب می‌آید، اما آیا کافی است؟
در شرایطی که امکان برداشت بیشتر از منابع زیرزمینی عملاً با محدودیت روبه‌روست، استفاده از پساب به عنوان یکی از مسیرهای جدی تأمین آب صنعت مطرح شده است. برای شهرک صنعتی بیرجند نیز تأمین ۳۰ لیتر بر ثانیه پساب از محل تصفیه‌خانه فاضلاب پیش‌بینی شده و گفته می‌شود بخش مهمی از زیرساخت‌های انتقال آن تکمیل شده است.
این مسیر، به‌ویژه در منطق منابع محدود، یک انتخاب ضروری است، اما نباید آن را به نسخه‌ای کامل برای همه کمبودها تبدیل کرد. وقتی شکاف میان نیاز و تخصیص صدها لیتر بر ثانیه است، روشن است که پساب می‌تواند بخشی از فشار را کم کند، نه اینکه به‌تنهایی بار همه عقب‌ماندگی‌ها را به دوش بکشد.
توسعه بی‌نقشه، فشار بر بیابان
در سوی دیگر ماجرا، شرکت آب منطقه‌ای بر یک واقعیت تلخ تأکید دارد: منابع موجود، کشش برداشت بیشتر را ندارند. در استانی که بخش عمده آب در کشاورزی مصرف می‌شود و هم‌زمان باید شرب و صنعت هم مدیریت شود، هر تصمیم تازه بدون توجه به توان آبخوان‌ها، فقط بحران را به آینده منتقل می‌کند.این همان نقطه‌ای است که صدور مجوزهای صنعتی باید از حالت اداری صرف خارج شود. ایجاد واحد جدید، بدون ارزیابی هم‌زمان آب، برق، گاز و ظرفیت واقعی استقرار، یعنی تولید مجوز روی کاغذ و بحران در میدان.
صنایع آب‌بر در اقلیم کم‌آب، بدون مطالعه، نه توسعه‌اند و نه سرمایه‌گذاری؛ فقط تعهدی هستند که بعداً هزینه‌اش از منابع عمومی و توان تولید پرداخت می‌شود.
صنعت و کشاورزی؛ دعوای ساختگی ممنوع
بعضی فعالان اقتصادی درست می‌گویند که کمبود آب نباید بهانه توقف توسعه صنعتی شود، اما این گزاره فقط وقتی معتبر است که پشت آن برنامه روشن برای بازچرخانی، استفاده از پساب، افزایش بهره‌وری و حرکت به سمت صنایع کم‌آب‌بر وجود داشته باشد. صنعت و کشاورزی در خراسان جنوبی رقیب ذاتی هم نیستند؛ رقیب اصلی، نبود مدیریت دقیق و تصمیم‌گیری دیرهنگام است.اگر امروز هماهنگی میان دستگاه‌های متولی، اصلاح شبکه‌های فرسوده، تعیین تکلیف منابع آب شهرک‌ها و بازنگری در الگوی استقرار صنایع انجام نشود، فردا هزینه توسعه‌نیافتگی سنگین‌تر خواهد شد. مسئله آب در شهرک‌های صنعتی خراسان جنوبی، یک هشدار ساده نیست؛ آزمونی برای سنجش صداقت برنامه‌ریزی و میزان مسئولیت‌پذیری مدیران است. آینده صنعت استان، نه در شعار، بلکه در تصمیم‌های سخت و فوری امروز نوشته می‌شود.
