مهدی آبادی – خانه فقط چهار دیوار و یک سقف نیست؛ نقطه اتکای روانی خانواده است، جایی که آدم بعد از یک روز پرتنش به آن پناه می‌برد و احساس امنیت می‌کند. مسکن در فرهنگ ما همواره با مفهوم آرامش، آبرو و ثبات گره خورده است. برای همین وقتی از اجاره‌خانه حرف می‌زنیم، در واقع از مهم‌ترین مؤلفه کیفیت زندگی صحبت می‌کنیم؛ مؤلفه‌ای که اگر به هم بریزد، بقیه اجزای زندگی هم یکی‌یکی از نظم خارج می‌شوند: آموزش بچه‌ها، سلامت روان، توان پس‌انداز، حتی روابط خانوادگی. این روزها اما موضوع اجاره‌بها، به‌خصوص افزایش‌های ناگهانی و گاه غیرمنطقی آن، به یکی از پر تکرارترین دغدغه‌های مردم تبدیل شده و طبیعی است که روزنامه‌ها هم مرتب پیام‌ها و گلایه‌های شهروندان را بازتاب دهند. در سال‌های اخیر دولت‌ها کم‌وبیش پذیرفته‌اند که مسکن باید از حالت کالای صرفاً سرمایه‌ای فاصله بگیرد و به یک نیاز در دسترس‌تر تبدیل شود. تلاش برای خانه‌سازی و افزایش عرضه، از جمله در قالب طرح نهضت ملی مسکن، دقیقاً با همین هدف مطرح شد: ساخت واحدهای جدید، فعال کردن زمین‌های دولتی، واگذاری اراضی، تسهیل صدور مجوزها، و امید به اینکه افزایش تعداد واحدها فشار تقاضا را کاهش دهد. روی کاغذ، مسیر منطقی است: وقتی عرضه بالا برود، قیمت و اجاره هم باید متعادل‌تر شود. همین اقدامات هرچند کند، اما برای بسیاری از خانواده‌ها کورسویی از امید ایجاد کرده است که شاید بتوانند روزی از چرخه اجاره‌نشینی بیرون بیایند یا دست‌کم در بازار اجاره کمتر تحت فشار قرار گیرند. با این حال، واقعیت میدانی نشان می‌دهد این تلاش‌ها دست‌کم فعلاً کافی نبوده است؛ مخصوصاً در شهرهایی مثل بیرجند که بازار مسکن آن از یک‌سو کوچک‌تر است و از سوی دیگر انعطاف و عمق بازارهای بزرگ را ندارد. بیرجند سال‌هاست با مسئله کمبود عرضه مواجه است؛ نه فقط کمبود واحد مسکونی، بلکه کمبود گزینه‌های متنوع برای طبقات مختلف. وقتی تعداد فایل‌های اجاره کم باشد و تقاضا ثابت یا رو به افزایش، طبیعی است که اجاره‌بها به سرعت بالا می‌رود و حتی افزایش‌های نامتعارف هم از سوی برخی موجران عادی تلقی می‌شود؛ چون مستأجر انتخاب‌های زیادی ندارد و در نهایت یا باید بپذیرد یا کوچ کند. البته نمی‌شود بیرجند را جدا از کلیت اقتصاد کشور دید. نوسانات قیمتی، تورم عمومی، بالا رفتن هزینه ساخت‌وساز، و افزایش قیمت زمین و مصالح در سراسر کشور باعث شده قیمت تمام‌شده مسکن به شکل چشمگیری افزایش پیدا کند. وقتی ارزش ملک در ذهن مالکان و در معاملات واقعی بالا می‌رود، اجاره هم بالا کشیده می‌شود. اما مسئله اینجاست که در بیرجند این روند بیشتر حس می‌شود. چرا؟ چون بازار کوچک‌تر است، عرضه محدودتر است، و یک شوک قیمتی یا تغییر انتظارات تورمی می‌تواند سریع‌تر خودش را در اجاره‌ها نشان دهد. در شهری که فایل زیاد نیست و جایگزین کم است، هر افزایش قیمت در چند معامله، خیلی زود به عرف بازار تبدیل می‌شود.ارتباط قیمت مسکن و اجاره هم روشن است: هرچه قیمت ملک بیشتر شود، اجاره هم بالا می‌رود. موجر یا بر اساس نرخ بازده سرمایه‌اش اجاره را تنظیم می‌کند، یا دست‌کم تحت تأثیر این تصور قرار می‌گیرد که خانه‌ام گران‌تر شده، پس اجاره هم باید بالاتر برود. نتیجه این چرخه، تبدیل شدن اجاره‌نشینی به یک معضل جدی در مرکز استان است؛ معضلی که دیگر فقط یک نارضایتی ساده نیست، بلکه به شکل مستقیم معیشت مردم را نشانه گرفته است. این نارضایتی هم صرفاً در حد حرف باقی نمانده؛ کافی است چند روزی پیام‌های مردمی یا گفت‌وگوهای روزمره را دنبال کنیم. خیلی‌ها گلایه دارند، بعضی‌ها ناچار شده‌اند از محله‌ای به محله‌ای فرودست‌تر مهاجرت کنند؛ یعنی کیفیت زندگی‌شان را پایین بیاورند تا فقط بتوانند سقفی بالای سر داشته باشند. گروهی دیگر میان ماندن و رفتن سرگردان‌اند؛ نه جابه‌جایی برایشان ممکن است، نه پرداخت اجاره جدید. دخل و خرجشان به هم نمی‌خورد و هر ماه با نگرانی تمدید قرارداد و افزایش جدید را حساب‌وکتاب می‌کنند. در این میان، فشارهای جانبی هم کم نیست: هزینه اسباب‌کشی، کمیسیون بنگاه، رهن و اجاره‌ای که هر سال بالاتر می‌رود، و اضطرابی که روی خانواده‌ها سایه می‌اندازد. سؤال تلخ اینجاست: آیا باید این وضعیت را فقط تماشا کرد؟ آیا قرار است هر سال فصل جابه‌جایی مستأجران تبدیل شود به فصل نگرانی و کوچ اجباری؟ اگر فکری جدی نشود، بازار اجاره در شهری مثل بیرجند می‌تواند به سمت نوعی حذف تدریجی طبقات متوسط و پایین از مناطق بهتر برود؛ یعنی همان روندی که شکاف اجتماعی و فضایی را عمیق‌تر می‌کند. برنامه‌ریزی شهری، سیاست زمین، سرعت‌بخشی به پروژه‌های ساخت، حمایت هدفمند از مستأجران، و ایجاد شفافیت در بازار اجاره همه این‌ها نیازمند اراده و اقدام است، نه صرفاً توصیه و گزارش.