امتحانی- کولر خودرو از ابتدای تابستان از کار افتاده است. راننده هر بار با پایین‌کشیدن شیشه، تلاش می‌کند از گرمای شدید داخل خودرو کم کند؛ اما در اقلیم گرم و خشک خراسان جنوبی، بادِ خیابان همیشه مرهم نیست. او پس از اعلام هزینه تعمیر، خودرو را در پارکینگ گذاشته و ترجیح داده تا حد امکان پیاده یا با وسایل حمل‌ونقل عمومی تردد کند؛ تصمیمی که شاید در ظاهر یک انتخاب اقتصادی باشد، اما در عمل، بخشی از کیفیت زندگی او را حذف کرده است.
داستان فقط کولر خودرو نیست. در خانه‌های بسیاری، اتو، جاروبرقی، ماشین لباسشویی، تلفن همراه، یخچال، لباس و کفش معیوب، نه تعمیر می‌شوند و نه جایگزین. آنها به گوشه‌ای از خانه منتقل می‌شوند؛ به امید روزی که بودجه‌ای برای تعمیرشان باقی بماند. روزی که با شتاب قیمت‌ها، هر روز دورتر به نظر می‌رسد. آنچه امروز رخ می‌دهد، «گذار از تعمیر به تعویض» نیست؛ زیرا بسیاری از خانوارها نه توان تعمیر دارند و نه امکان خرید کالای جدید. این، گذار از تعمیر بهمحرومیت است؛ پدیده‌ای که می‌توان آن را «فقر تعمیراتی» نامید.
تعمیر چند میلیونی؛ کدام خانواده تاب می‌آورد؟
«غزل» کارمند بانک است و درآمدش در مقایسه با بسیاری از خانوارها پایین نیست؛ اما حتی او نیز پس از شنیدن هزینه نزدیک به ۲۰ میلیون تومانی برای تعمیر کولر خودرو، از تصمیمش منصرف شده است. چندین میلیون تومان برای قطعه و حدود بخشی هم اجرت تعمیر؛ رقمی که برای او فقط هزینه یک کولر نبود، بلکه تهدیدی برای پرداخت اقساط، هزینه کلاس فرزند، اجاره خانه و ذخیره ناچیز روزهای اضطرار بود.او می‌گوید: «پول تعمیر را داشتم، اما اگر پرداخت می‌کردم، تا پایان ماه چیزی در حسابم نمی‌ماند. وقتی بچه داری، همیشه باید چند میلیون تومان برای اتفاقات پیش‌بینی‌نشده کنار بگذاری.»این همان نقطه‌ای است که باید سیاست‌گذار و مدیر اقتصادی مکث کند: اگر یک خانوارِ دارای شغل رسمی و درآمد متوسط، تعمیر یک وسیله ضروری را به تعویق می‌اندازد، تکلیف کارگر روزمزد، بازنشسته، خانوار روستایی، خانواده‌های کم‌درآمد حاشیه شهرهای خراسان جنوبی و جوانی که تازه زندگی مشترک خود را آغاز کرده چیست؟ در استانی که فاصله میان شهرها و روستاها زیاد است و خودرو برای بخشی از مردم تنها وسیله دسترسی به کار، درمان، آموزش و خدمات اداری محسوب می‌شود، خرابی یک خودرو صرفاً یک نقص فنی نیست؛ می‌تواند به محدودشدن اشتغال و دسترسی خانوارها تبدیل شود.
چرا مردم قبل از تعمیر، فقط قیمت می‌پرسند؟
در تعمیرگاه‌ها صحنه‌ای تکراری در حال شکل‌گیری است: مشتری وارد می‌شود، پیش از آنکه وسیله را از خودرو پیاده کند، یک پرسش می‌پرسد: «هزینه تعمیر چقدر می‌شود؟» و اغلب پس از شنیدن رقم، تشکر کرده و می‌رود.تعمیرکاران می‌گویند تعداد مراجعه‌کنندگان کاهش یافته، اما هزینه هر خدمت بالا رفته است؛ تناقضی که هم مشتری را ناراضی کرده و هم کسب‌وکار تعمیرکار را فرسوده است. قطعات گران شده‌اند، اجاره مغازه افزایش یافته، هزینه برق، مالیات، حمل‌ونقل و دستمزد بالا رفته و قطعه اصلی نیز همیشه در دسترس نیست. در چنین شرایطی، تعمیرکار لزوماً گران‌فروش نیست؛ او نیز در زنجیره‌ای از هزینه‌های فزاینده گرفتار شده است.
اما مردم حق دارند بپرسند چرا تعمیر یک زیپ، کوتاه‌کردن یک شلوار، رفع ایراد یک اتو یا تعویض یک قطعه کوچک،به رقمی می‌رسد که خرید کالای نو هرچند کم‌کیفیت‌تر را منطقی‌تر نشان می‌دهد؟
واقعیت تلخ‌تر این است که بسیاری حتی توان خرید کالای نو را هم ندارند. بنابراین انتخاب واقعی خانواده‌ها میان «تعمیر یا تعویض» نیست؛ میان «تحمل خرابی یا حذف یک امکان از زندگی» است.
خراسان جنوبی؛ گرما، فاصله و یک وسیله معیوب
در استان ما، آثار فقر تعمیراتی می‌تواند دوچندان باشد. خرابی کولر در کلان‌شهرها
شاید به استفاده موقت از مترو، اتوبوس یا تاکسی‌های پرتعداد منجر شود، اما در بسیاری از شهرها و روستاهای استان، جایگزین‌کردن خودرو به این سادگی نیست. فاصله زیاد محل سکونت تا محل کار، مراکز درمانی، دانشگاه، بازار و اداره‌ها، خودرو را از کالای لوکس به یک ابزار ضروری تبدیل کرده است.
کولر خودرو در تابستان داغ بیرجند، طبس، نهبندان و سربیشه، صرفاً یک آپشن رفاهی نیست؛ برای سالمندان، کودکان، بیماران و رانندگان جاده‌ای، بخشی از ایمنی و سلامت سفر است. همان‌گونه که خرابی سیستم گرمایشی در زمستان سرد مناطق مرتفع استان، می‌تواند یک مسئله جدی خانوادگی باشد.
خرابی یخچال، در خانواده‌ای که برای خرید مواد غذایی با محدودیت بودجه روبه‌روست، خطر فساد مواد غذایی و تحمیل هزینه دوباره را افزایش می‌دهد. خرابی ماشین لباسشویی یا جاروبرقی نیز بار کار خانگی را بیشتر می‌کند؛ باری که در بسیاری از خانواده‌ها، بی‌صدا بر دوش زنان قرار می‌گیرد. اینجاست که فقر تعمیراتی، فقط یک شاخص اقتصادی نیست؛ چهره‌ای جنسیتی، سلامت‌محور و اجتماعی پیدا می‌کند.
بازار غیررسمی؛ راه نجات یا میدان خطر؟
وقتی تعمیرگاه رسمی مانند نمایندگی های خودرو گران باشد و قطعه اصلی کمیاب، بازار به‌سرعت به سمت سایر تعمیرکاران، سیار، کارگاه‌های بدون مجوز و قطعات دست‌دوم حرکت می‌کند. این بخش برای بسیاری از خانوارها یک راه‌حل اضطراری است؛ تعمیرکاری که با دستمزد کمتر یا با استفاده از قطعه دست‌دوم، امکان ادامه استفاده از وسیله را فراهم می‌کند.برای جوانان دارای مهارت فنی در خراسان جنوبی نیز این بازار می‌تواند فرصت اشتغال باشد؛ به‌ویژه در شرایطی که سرمایه اولیه برای راه‌اندازی کسب‌وکار رسمی، اجاره مغازه و تهیه تجهیزات، دست‌نیافتنی شده است.
با این حال، رهاکردن این بازار به حال خود، مسئله را پیچیده‌تر می‌کند. قطعات تقلبی، نبود ضمانت، نبود امکان پیگیری شکایت، تعمیرات موقت، خطر برق‌گرفتگی، آتش‌سوزی، نقص فنی خودرو و استفاده از قطعات با منشأ نامعلوم، هزینه‌ای است که در نهایت مردم می‌پردازند.
قناعت انتخابی یا محرومیت تحمیلی؟
برخی ممکن است بگویند مردم باید به فرهنگ تعمیر، نگهداری و قناعت گذشته بازگردند؛ حرفی که در ظاهر درست است.
جامعه‌ای که لباس را رفو می‌کرد، کفش را تعمیر می‌کرد و وسیله را تا پایان عمر مفیدش نگه می‌داشت، کمتر گرفتار مصرف‌زدگی بود. اما نباید فقر تحمیلی را با قناعت آگاهانه اشتباه گرفت.
قناعت زمانی فضیلت است که انتخاب باشد، نه نتیجه خالی‌بودن حساب بانکی. وقتی خانواده‌ای نمی‌تواند کولر خودرو، ماشین لباسشویی یا تلفن همراهش را تعمیر کند، این سبک زندگی ساده نیست؛ کاهش اجباری سطح برخورداری است.
مسئله فقط گرانی نیست؛ بی‌اطمینانی نیز هست. خانواده نمی‌داند در برابر هزینه‌ای که می‌پردازد، چه قطعه ای به کار گرفته می شود و میزان عمر مفید، کیفیت و ضمانت دریافت خواهد کرد. وقتی قطعه اصلی کمیاب است، قیمت‌ها شفاف نیست و احتمال خرابی مجدد بالاست، تعویق تعمیر به یک تصمیم قابل فهم اقتصادی تبدیل می‌شود؛ هرچند پیامد آن برای زندگی خانوار سنگین باشد.
سیاست‌گذاری اقتصادی نباید مردم را میان کالای نو، تعمیر گران و وسیله خراب تنها بگذارد. کاهش مالیات خدمات تعمیر، شفاف‌سازی قیمت قطعات و اجرت، تقویت آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای، حمایت از تعمیرگاه‌های مجاز، تسهیل تأمین قطعات استاندارد و توسعه «حق تعمیر» باید به بخشی از برنامه اقتصادی و اجتماعی کشور و استان‌ها تبدیل شود.
در غیر این صورت، وسایل خراب در گوشه خانه‌ها و خودروهای معیوب در پارکینگ‌ها، فقط نشانه یک مشکل فنی نخواهند بود؛ آنها نشانه‌ای از اقتصادی‌اند که در آن مردم، آرام‌آرام حتی از نگهداری حداقل دارایی‌های خود نیز بازمی‌مانند.
