نسرین کاری – در قلب شهرک صنعتی بیرجند، کارخانهای دانشبنیان با ایدهای بومی و هوشمند، تفکیک زباله را از یک دغدغه شهری به الگویی از اقتصاد سبز تبدیل کرده است.
در میدان تولید شهرک صنعتی بیرجند، صدای نوار نقالهها در میان بوی پلاستیکهای شستهشده، نوید نسلی تازه از بازیافت را میدهد. اینجا «چرخه سبز خاوران» است؛ استارتآپی جوان که با تلفیق فناوری، دادههای هوشمند و مشارکت شهروندان، پسماندهای خشک را مستقیماً از درِ خانهها جمعآوری و دوباره وارد چرخه تولید میکند.
طرح هوشمند جمعآوری پسماند در بیرجند نشان میدهد که ترکیب فناوری بومی، انگیزه اقتصادی و همراهی شهروندان میتواند معادله مدیریت پسماند را دگرگون کند. تجربه چرخه سبز خاوران ثابت کرده است با سادهسازی فرآیند تفکیک و ایجاد حس مشارکت، میتوان تأثیر ملموسی بر کاهش زباله در طبیعت گذاشت.
از خانه تا خط تولید؛ مسیری که دیگر زباله نیست
اتصال خانهها به چرخه تولید، هستهی اصلی این طرح است. پسماندهای جمعآوریشده به جای دفن، مستقیماً وارد کارخانه شده و پس از تفکیک و پردازش، به مواد اولیه صنایع بازمیگردند. این روند نهتنها هزینه جمعآوری شهری را کاهش داده، بلکه الگوی کوچکی از اقتصاد چرخشی و پایدار را در خراسان جنوبی شکل داده است.
در بخش تولید، «تقینژاد» مدیر ۲۷ ساله چرخه سبز خاوران با انرژی و نگاه فناورانه از روزهای آغازین تا رشد سامانه میگوید: از سال ۱۴۰۰ کار را با راهاندازی سامانه هوشمند شروع کردیم؛ حالا بیش از ۱۳۰۰ کاربر از طریق اپلیکیشن و حدود هزار نفر با نسخه تحت وب ثبتنام کردهاند. شهروندان درخواست جمعآوری خود را ثبت میکنند و سامانه بهصورت خودکار نزدیکترین راننده را اعزام میکند. تداوم حمایت مدیریتی، ارتقای زیرساختها و تسهیل قوانین میتواند این مدل بومی را به الگویی ملی در مدیریت هوشمند پسماند تبدیل کند — الگویی که نهتنها زمین را سبکتر، بلکه اقتصاد محلی را سبزتر میکند. وی افزود: هدف از طراحی این سامانه، کاهش زمان انتظار شهروندان برای جمعآوری زبالههای خشک بوده است. تلاش کردیم فرآیند را تا حد ممکن ساده کنیم؛ بهگونهای که در بسیاری از موارد، کمتر از یک ساعت پس از ثبت درخواست، عملیات جمعآوری انجام میشود.
شهروندان در ازای تحویل پسماند خشک، اعتبار دریافت میکنند
تقینژاد ادامه میدهد که شهروندان در ازای تحویل پسماند خشک، اعتبار دریافت میکنند. برای هر کیلوگرم ماده بازیافتی، مبلغ مشخصی به کیف پول کاربر در سامانه افزوده میشود و همین موضوع انگیزه قابلتوجهی برای تفکیک از مبدأ در منازل، ادارات و مؤسسات ایجاد کرده است.
او با اشاره به وضعیت فعلی کاربران میگوید: اکنون در بیرجند حدود ۲ هزار کاربر فعال داریم که روزانه بین ۱۰ تا ۲۵ درخواست ثبت میکنند. هر کاربر نیز بهطور میانگین حدود ۲۰ کیلوگرم مواد بازیافتی تحویل میدهد.
این کارآفرین جوان درباره روند پردازش پسماندها توضیح میدهد: پس از جمعآوری، مواد به واحد پردازش منتقل میشود. در ابتدای خط تولید، پسماندها روی نوار نقاله قرار میگیرند و نیروهای انسانی تفکیک اولیه را انجام میدهند. سپس مواد وارد دستگاه آسیاب شده و در ادامه به حوضچههای شستوشو هدایت میشوند.
تقینژاد در مورد این مرحله میگوید: در فرآیند شستوشو، پلاستیکهای سبک و سنگین از یکدیگر جدا میشوند. در پایان، مواد به شکل گرانول یا مواد اولیه بازیافتی آماده میشوند و صنایع مختلف از آنها برای تولید انواع محصولات پلاستیکی استفاده میکنند.
او با تأکید بر تنوع بالای پلاستیکها میافزاید: تنها در حوزه پلاستیک نزدیک به ۳۰ نوع ماده مختلف داریم؛ از PET بطریها گرفته تا پلیاتیلن سبک و سنگین، نایلون و دیگر پلیمرها که هرکدام بهصورت جداگانه دستهبندی و فرآوری میشوند.به گفته تقینژاد، این مجموعه علاوه بر مواد پلاستیکی، فلزات و برخی اقلام دیگر را نیز جمعآوری میکند. فلزات پس از جداسازی به کارخانههای ذوب ارسال میشوند و بخشی از شیشههای جمعآوریشده نیز به واحدهای بازیافت در استانهای دیگر منتقل میشود.
برگزاری بیش از 20 مدرسه پویش حمع آوری پسماند
وی با اشاره به فعالیتهای فرهنگی مجموعه بیان میکند: در کنار فعالیتهای اقتصادی، تلاش کردیم در حوزه فرهنگسازی نیز فعال باشیم. سال گذشته با همکاری آموزشوپرورش و برخی نهادهای دیگر، در حدود ۲۰ مدرسه پویشهای جمعآوری پسماند برگزار کردیم. همچنین با دانشگاه بیرجند، دانشگاه علوم پزشکی و برخی سازمانها در زمینه ترویج تفکیک از مبدأ همکاریهایی داشتهایم.مدیر شرکت درباره وضعیت مجوزها و دستاوردها میگوید: این مجموعه دارای مجوزهای رسمی از مدیریت پسماند شهرداری، پروانه تولید از صنعت و معدن و استقرار در مراکز رشد دانشگاه بیرجند است و موفق به دریافت گواهی «شرکت خلاق» نیز شده است.
تقینژاد میافزاید: اکنون پنج نفر بهطور مستقیم در مجموعه مشغول فعالیت هستند؛ نیروهای خانم در بخش تفکیک روی نوار نقاله و نیروهای آقا در بخش جمعآوری و فرآوری کار میکنند.
وی درباره برنامههای توسعه شرکت توضیح میدهد: هدف ما این است که در آینده به قطب فرآوری مواد بازیافتی در استان تبدیل شویم. در حال حاضر رایزنیهایی برای توسعه زمین و استفاده از خطوط تفکیک لیزری در حال انجام است تا وابستگی به نیروی انسانی کاهش یابد و امکان فرآوری طیف گستردهتری از مواد فراهم شود.
او با بیان چالشهای موجود میگوید: اکنون بخش قابلتوجهی از پسماند خشک شهر هنوز وارد چرخه بازیافت نمیشود. اگر زیرساختها تکمیل شود، میتوانیم دستکم ۳۰ درصد از زبالههای خشک و قابل بازیافت شهری را دوباره به چرخه تولید بازگردانیم.
به گفته وی، تنها در اسفند سال گذشته حدود ۱۵ تن پلاستیک از طریق سامانه این شرکت جمعآوری شده است؛ آماری که نشان میدهد در صورت فراهم شدن زیرساخت مناسب، مشارکت شهروندان میتواند نقش مهمی در کاهش پسماند شهری و حفاظت از محیط زیست ایفا کند.
وی در پایان همکاری فعال سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند اداره کل محیط زیست خراسان جنوبی و دانشگاه بیرجند با این مجموعه تشکر و قدر دانی کرد.
شهروندان می توانند با نصب نرم افزار چرخه سبز از طریق کافه بازار یا درگاه های اینترنتی یا هم آدرس سایت www.green-cycle.ir و تماس 09015471292 با این مجموعه در ارتباط مستقیم باشند.
