اکبرپور – قصه لوله‌های آبی که با شتر از دل کویر به بیرجند رسید، روزگاری افتخار این شهر بود. روزگاری که بیرجند نه فقط در ایران، که در منطقه حرف اول را می‌زد. نخستین سیستم لوله‌کشی آب شهری در ایران، نه در تهران، نه در اصفهان، نه در تبریز، که در بیرجند راه‌اندازی شد . این افتخار تاریخی، سال‌ها نقل محافل بود و خاطره حمل لوله‌ها بر پشت شتران از مسیرهای سخت کویری، هنوز در حافظه جمعی این دیار زنده است. اما این‌جا سوال اساسی مطرح می‌شود: چرا بیرجند با این قدمت ارزشمند، نتوانسته این میراث را به درستی حفظ، تبیین و به نمایش بگذارد؟واقعیت تلخ این است که در سال‌های اخیر، این افتخار تاریخی نه تنها به درستی معرفی نشده، بلکه به مرور به فراموشی سپرده شده است. هنگامی که بسیاری از شهرهای ایران با افتخار از زیرساخت‌های آبی تاریخی خود موزه‌های فاخر و بازدیدکننده‌پذیر ساخته‌اند، بیرجند در این زمینه عملاً غایب است. برای نمونه، موزه آب یزد در خانه تاریخی کُلاهدوزها، با نمایش شگفت‌انگیز قنات‌های تاریخی و ابزارآلات باستانی، سالانه پذیرای هزاران گردشگر داخلی و خارجی است . در تهران نیز موزه آبگینه و سفالینه با قدمتی قاجاری و آثاری از هزاران سال پیش، یکی از پربازدیدترین موزه‌های پایتخت محسوب می‌شود . در استان خودمان، شهر قائن نیز اقدام به ایجاد زیرساخت‌های نمایشی مرتبط با آب کرده است. اما بیرجند، این پیشگام واقعی، چه دارد؟در حالی که شهرهای دیگر از آب‌های تاریخی‌شان سرمایه‌سازی فرهنگی می‌کنند، شبکه آبرسانی فرسوده بیرجند هر روز دارد هدررفتِ بیشتری را تجربه می‌کند. مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی می‌گوید: «سال گذشته ۷۷ کیلومتر خطوط انتقال آب فرسوده در استان بازسازی شد و ۵ هزار و ۷۸۱ رشته انشعاب فرسوده اصلاح و نوسازی شده است.» این آمار نشان می‌دهد که شبکه آبرسانی بیرجند به شدت فرسوده است. آن لوله‌هایی که روزگاری با شتر حمل شدند و نماد پیشرفت بودند، حالا یا از کار افتاده‌اند و یا با هدررفت قابل توجه آب، هر روز هزینه بیشتری به اقتصاد و منابع استان تحمیل می‌کنند. غفلت از بازسازی به موقع این شبکه، عملاً دارد «افتخار تاریخی» را به «تهدید زیرساختی» تبدیل می‌کند.جالب است که در بسیاری از کشورهای اروپایی، زیرساخت‌های قدیمی آب و فاضلاب به عنوان بخشی از هویت شهری حفظ و به نمایش گذاشته می‌شوند. اتاق‌های شیشه‌ای در میادین اصلی شهر که نمای لوله‌های تاریخی و سامانه‌های آبی قدیمی را نشان می‌دهند، هم باعث افزایش آگاهی عمومی می‌شوند و هم به جاذبه گردشگری تبدیل می‌گردند. حتی در ایران نیز، در جریان یک پروژه ساختمانی در بروجرد در سال ۲۰۱۵، سفالینه‌های تاریخی مربوط به یک شبکه آبرسانی متعلق به دوره ساسانی (۲۲۴-۶۵۱ میلادی) کشف شد. این یافته نشان داد که با وجود سفالینه‌های تاریخی کشف‌شده، چقدر این میراث ارزشمند برای ساکنانش جذاب و حیرت‌انگیز بوده است . بیرجند نیز می‌تواند به راحتی لااقل بخشی از این لوله‌های تاریخی خود را بیرجند نیز می‌تواند به راحتی لااقل بخشی از این لوله‌های تاریخی خود را در یک موزه روباز یا اتاق شیشه‌ای به نمایش بگذارد. متأسفانه تاکنون چنین اتفاقی رخ نداده است.متأسفانه غفلت از این میراث، فقط در حوزه سخت‌افزاری نیست. مسئولان استانی و شهرستانی طی دهه‌های گذشته، آنچنان که باید به «داستان بیرجند به عنوان نخستین شهر لوله‌کشی ایران» توجه نکرده‌اند. این خاطره به خوبی در بین شهروندان قدیمی حفظ شده است و حتی دانش‌آموزان نیز در کتاب‌های درسی با آن آشنا شده‌اند، اما گویا مدیران اجرایی در جذب اعتبار برای «تبدیل این افتخار به یک برند گردشگری» ناتوان بوده‌اند. دفاع از این دست پروژه‌ها نیازمند یک بسته پیشنهادی جامع شامل مستندسازی تاریخی، مهندسی ارزش برای بازسازی، طراحی موزه، و تشکیل پرونده برای ثبت ملی است. این بسته باید از سوی مجمع نمایندگان استان، اداره کل میراث فرهنگی و شهرداری بیرجند به عنوان یک اولویت جدی پیگیری شود، اما تاکنون خبری از این اقدامات نیست.متأسفانه این مطالبه تاکنون به صورت جسته و گریخته مطرح شده و هیچ‌گاه به یک گفتمان فراگیر و هماهنگ در سطح استانی و  ملی تبدیل نشده است. همین پراکندگی در مطالبه، باعث شده تا فرصت‌های ارزشمندی از دست برود و استان در این عرصه از بسیاری از مناطق دیگر ایران عقب‌تر باشد. حالا البته به جای حسرت خوردن برای گذشته، ضرورت دارد که یک عزم جدی برای جبران این غفلت شکل بگیرد. پیشنهاد مشخص و عملی این است که شهرداری بیرجند، با همکاری شرکت آب و فاضلاب و اداره کل میراث فرهنگی، نسبت به احداث «موزه آب بیرجند» در یکی از میادین اصلی شهر اقدام کند. طراحی این موزه می‌تواند به صورت مدرن و با اتاقک‌های شیشه‌ای باشد که نمای لوله‌های تاریخی و سفالینه‌های قدیمی که در بازسازی‌های اخیر (مانند بازسازی ۷۷ کیلومتر خطوط فرسوده) از خاک بیرون آمده‌اند، به نمایش گذاشته شود.این اقدام فقط یک کار فرهنگی و گردشگری نیست؛ بلکه یک سرمایه‌گذاری هوشمندانه است. موزه آب می‌تواند:۱. به کاهش هدررفت آب کمک کند؛ زیرا مردم با دیدن زحمات گذشتگان برای انتقال آب، بیشتر قدر این مایه حیات را می‌دانند.۲. به جذب گردشگر کمک کند و به اقتصاد محلی رونق بخشد.۳. به تثبیت هویت تاریخی بیرجند به عنوان شهر پیشگام در دانش مهندسی آب در ایران کمک کند.بیرجند امروز با تناقضی عجیب مواجه است. از یک سو، شبکه آبرسانی فرسوده آن هر روز با هدررفت آب، منابع استان را تحلیل می‌برد و مدیران مدام از ضرورت بازسازی آن سخن می‌گویند. اما از سوی دیگر همین زیرساخت قدیمی و پیشگام، می‌تواند به یک برند جهانی گردشگری و فرهنگی تبدیل شود. ما نمی‌توانیم تا ابد فقط از خاطره «لوله‌هایی که با شتر حمل شدند» سخن بگوییم، اما در عمل حتی یک موزه یا نماد شهری برای آن نداشته باشیم. وقت آن رسیده که این غفلت تاریخی جبران شود. نه با شعار، که با عمل. نه پراکنده، که منسجم. بیرجند به عنوان نخستین شهر لوله‌کشی ایران، حق دارد که این جایگاه واقعی خود را در عرصه ملی و بین‌المللی پیدا کند. بیایید این میراث را از دل خاک بیرون بکشیم و شیشه‌ای‌اش کنیم، تا هم نسل امروز ببیند و هم فردا به رخ جهان بکشیم.