امتحانی – گاهی برای درک عمق یک بحران، نباید به سمت جلو نگاه کرد؛ باید به پشت سر نگاه کرد. به قدمت آبی که امروز از دل زمین بیرون می‌کشیم. در دشت بیرجند، ۸۵ درصد آبی که مصرف می‌شود، جوان نیست؛ چهار تا هفده هزار سال سن دارد. یعنی زمانی که اولین انسان‌ها در دل این سرزمین رد پا می‌گذاشتند، این آب آرام‌آرام در لابه‌لای سنگ‌ها انباشته می‌شد تا امروز به چاه‌های ما برسد. اما مشکل اینجاست که ما این میراث هزاران‌ساله را با سرعتی مصرف می‌کنیم که شاید تنها چند دهه دوام بیاورد. این یعنی نه فقط آب، بلکه اعتبار چندین نسل را یک‌جا خرج می‌کنیم. خراسان جنوبی وابسته‌ترین استان کشور به آب زیرزمینی است؛ ۹۵ درصد نیاز آبی‌اش را از چاه‌ها و قنات‌ها تأمین می‌کند، در حالی که میانگین کشوری ۴۵ درصد است. این وابستگی شکننده، وقتی بحرانی‌تر می‌شود که ۲۶ دشت از ۳۵ دشت استان در وضعیت ممنوعه یا بحرانی قرار دارند و کسری تجمعی آبخوان‌ها در سه دهه اخیر به بیش از ۴.۲ میلیارد مترمکعب رسیده است. عددی که معنایش این است: سفره‌های زیرزمینی استان، بیش از چهار دریاچه‌ی ارومیه آب کم‌تر از آنچه باید داشته‌اند، دارند. نتیجه‌اش را در فرونشست سرایان و آیسک می‌بینیم، در چاه‌هایی که هر سال عمیق‌تر می‌شوند و در کشاورزانی که برای آبیاری باغ‌های زرشک و عناب، تانکر می‌خرند و سود سال‌شان را می‌سوزانند.اما بحران آب فقط یک مسئله‌ی فنی یا کشاورزی نیست؛ به روستاها رسیده و آنها را خالی می‌کند. ۴۲۳ روستا در مقاطعی با تانکر آبرسانی می‌شوند و در برخی نقاط، تخلیه جمعیتی آغاز شده است. اینجا دیگر بحث «چند متر مکعب آب» نیست؛ بحث ماندگاری انسان در یک سرزمین مرزی است. وقتی باغ خشک می‌شود، کشاورز می‌رود؛ وقتی کشاورز رفت، روستا تهی می‌شود؛ وقتی روستا تهی شد، مرز خالی می‌ماند. این زنجیره‌ای است که امنیت جمعیتی را هم نشانه رفته است. از این منظر، بحران آب در خراسان جنوبی، بحران امنیت ملی هم هست؛ هرچند که کمتر کسی این را در گزارش‌های فنی می‌بیند. راه‌حل‌ها را می‌دانیم: اصلاح الگوی کشت، آبیاری نوین، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها و انتقال آب از دریا. اما مشکل اینجاست که تا این راه‌حل‌ها به نتیجه برسند، بخش دیگری از آبِ ۱۷ هزار ساله مصرف خواهد شد. شاید وقت آن رسیده که از خودمان بپرسیم: آیا حق داریم آبی را که برای نسل‌های بعدی انباشته شده، امروز با سرعتی مصرف کنیم که بازگشت‌ناپذیر است؟ تلخ‌ترین بخش ماجرا این است که بحران آب در خراسان جنوبی، نه به خاطر کم‌بارشیِ امسال، که به خاطر بی‌صبریِ دهه‌های گذشته شکل گرفته است. و حالا، هر قطره‌ای که از این سفره‌های کهنسال بیرون می‌کشیم، نه یک انتخاب که یک غارتِ تدریجی است؛ غارتی که هزینه‌اش را فرزندانِ فرزندانمان خواهند پرداخت، در سرزمینی که شاید دیگر آبی برای ماندن نداشته باشد.