کاری -تابستان در خراسان جنوبی فقط فصل افزایش دما نیست؛ وزش باد بر پهنههای خشک، خاکبیپوشش و مراتع آسیبدیده میتواند در زمانی کوتاه آسمان شهرها و روستاهای استان را غبارآلود کند. پدیدهای که دید افقی را کاهش میدهد، سلامت شهروندان را تهدید میکند و فعالیتهای روزمره، کشاورزی و حملونقل را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
خشکسالیهای پیدرپی، افت منابع آبی، کاهش پوشش گیاهی، فرسایش خاک و گسترش عرصههای بیابانی، خراسان جنوبی را در سالهای گذشته با شرایط دشواری روبهرو کرده است. با این حال، بارندگیهای مناسب سال جاری توانسته بخشی از فشار واردشده بر طبیعت استان را کاهش دهد و زمینه بهبود نسبی کیفیت هوا را فراهم کند.
در همین زمینه، خبرنگار روزنامه آوا در گفتوگو با علی خانی، مدیرکل حفاظت محیطزیست خراسان جنوبی، وضعیت گردوغبار در آستانه ماههای گرم، منشأ کانونهای تولید غبار، اثر بارندگیها، نقش پوشش گیاهی و برنامههای حفاظتی استان را بررسی کرده است.
غبار از همین نزدیکی برمیخیزد
مدیرکل حفاظت محیطزیست خراسان جنوبی با اشاره به تصور عمومی درباره ورود گردوغبار از استانهای همجوار گفت: خراسان جنوبی از کانونهای خارجی و مناطق همجوار، بهویژه سیستان و بلوچستان، تأثیر میپذیرد، اما بررسیها نشان میدهد بخش عمده گردوغبار استان منشأ داخلی دارد.خانی افزود: شرایط اقلیمی خاص استان، وسعت مناطق خشک و کویری، کاهش پوشش گیاهی، تداوم خشکسالی در گذشته و فرسایش خاک، مهمترین عوامل شکلگیری کانونهای داخلی گردوغبار هستند.وی با اشاره به وسعت حدود ۱۵ میلیون هکتاری خراسان جنوبی تصریح کرد: بخش قابلتوجهی از این پهنه را مناطق خشک و مستعد فرسایش تشکیل میدهد. مدیریت چنین عرصه گستردهای از توان یک دستگاه خارج است و به همکاری همه دستگاههای اجرایی، نهادهای تخصصی و مردم نیاز دارد.به گفته خانی، حجم جابهجایی خاک در برخی کانونهای داخلی قابلتوجه است و ادامه تخریب پوشش گیاهی میتواند شدت خیزش گردوغبار را در تابستان و دیگر دورههای کمبارش افزایش دهد.
تابستان، آزمون عرصههای خشک استان
افزایش دما، کاهش رطوبت سطح خاک و وزش بادهای فصلی، شرایط را برای بلندشدن ذرات خاک فراهم میکند. این وضعیت در مناطقی که پوشش گیاهی ضعیف شده یا خاک بر اثر چرای بیرویه و خشکسالی انسجام خود را از دست داده است، شدت بیشتری دارد.
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان گفت: احیای پوشش گیاهی، مدیریت علمی مراتع، جلوگیری از تخریب منابع طبیعی و اجرای برنامههای تثبیت خاک باید در اولویت قرار گیرد؛ زیرا اقدامات مقطعی بهتنهایی قادر به مهار گردوغبار نیستند.وی افزود: مقابله پایدار با این پدیده نیازمند برنامهریزی بلندمدت برای مدیریت کانونهای بحرانی و کاهش فشار بر عرصههای طبیعی است.
باران، خاک تشنه را آرام کرد
خانی با تأکید بر نقش پوشش گیاهی در حفظ خاک اظهار کرد: گیاهان از مهمترین موانع طبیعی در برابر فرسایش بادی هستند. هرچه تراکم پوشش گیاهی بیشتر باشد، خاک در برابر وزش باد مقاومتر شده و میزان خیزش گردوغبار کاهش مییابد.
وی ادامه داد: بارندگیهای مناسب امسال موجب بهبود وضعیت مراتع و افزایش پوشش در برخی عرصههای طبیعی شد. این شرایط توانست خاک را تثبیت کند و فعالیت تعدادی از کانونهای گردوغبار را کاهش دهد.مدیرکل حفاظت محیطزیست خراسان جنوبی گفت: پوشش گیاهی تنها یک مؤلفه طبیعی نیست، بلکه با سلامت و معیشت مردم ارتباط مستقیم دارد. تخریب مراتع میتواند فرسایش خاک، گردوغبار و کاهش توان تولیدی سرزمین را به دنبال داشته باشد. به گفته وی، بارشهای امسال فرصت مناسبی برای بازسازی بخشی از مراتع فراهم کرده است، اما حفظ این دستاورد به جلوگیری از چرای بیرویه و دیگر عوامل تخریبکننده نیاز دارد.
روزهای آلوده کمتر شد؛ خطر تمام نشده است
آمار ایستگاههای سنجش کیفیت هوا نشان میدهد وضعیت خراسان جنوبی در ماههای ابتدایی سال جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته بهبود یافته است.
خانی گفت: تا پایان خردادماه سال گذشته، در مجموع ایستگاههای سنجش استان ۲۸ روز با کیفیت هوای نامطلوب ثبت شده بود، اما این رقم در مدت مشابه امسال به حدود ۱۶ روز کاهش یافت.بر اساس این آمار، تعداد روزهای دارای هوای نامطلوب در استان حدود ۴۳ درصد کمتر شده است.
وی افزود: افزایش بارندگی، تقویت پوشش گیاهی و کاهش شدت فعالیت برخی کانونهای گردوغبار، در بهبود کیفیت هوا مؤثر بودهاند؛ با این حال، تغییرات جوی و افزایش وزش باد در تابستان میتواند شرایط را دوباره تغییر دهد.مدیرکل حفاظت محیطزیست استان تأکید کرد: کاهش روزهای آلوده به معنای پایان بحران نیست، زیرا کانونهای گردوغبار همچنان فعالاند و در صورت تداوم خشکی و تخریب پوشش گیاهی میتوانند دوباره شدت بگیرند.
بیرجند، تابستان را با هوای پاکتری آغاز کرد
کاهش روزهای ناسالم در بیرجند، مرکز خراسان جنوبی، محسوستر از میانگین استان بوده است.خانی اظهار کرد: تا پایان خردادماه سال گذشته، شش روز هوای ناسالم در بیرجند ثبت شده بود، در حالی که این رقم در مدت مشابه امسال به یک روز کاهش یافته است.به این ترتیب، تعداد روزهای ناسالم مرکز استان به یکششم سال گذشته رسیده است.وی توضیح داد: کیفیت هوا به عوامل مختلفی مانند سرعت و جهت باد، میزان بارندگی، رطوبت خاک و وضعیت پوشش گیاهی وابسته است و نمیتوان بهبود شرایط را تنها به یک عامل نسبت داد، اما بارشهای مناسب امسال بدون تردید نقش مؤثری داشتهاند.
چرای غیرمجاز، خاک را بیدفاع میکند
مدیرکل حفاظت محیطزیست خراسان جنوبی در ادامه به تأثیر چرای بیش از ظرفیت بر تشدید گردوغبار اشاره کرد و گفت: چرای غیرمجاز، پوشش گیاهی را از بین میبرد و فرصت بازسازی طبیعی را از مراتع میگیرد.خانی افزود: از ابتدای سال جاری چندین مورد چرای غیرمجاز در مناطق تحت مدیریت محیطزیست شناسایی شده و متخلفان پس از تشکیل پرونده به مراجع قضایی معرفی شدهاند.وی تصریح کرد: چرای خارج از ظرفیت، توان اکولوژیک مرتع را کاهش میدهد، خاک را در معرض فرسایش قرار میدهد و احتمال تبدیل عرصههای طبیعی به کانون تولید گردوغبار را افزایش میدهد.به گفته وی، افزایش نظارت بر مناطق تحت مدیریت و برخورد قانونی با تخریبکنندگان طبیعت، بخشی از اقدامات محیطزیست برای حفاظت از پوشش گیاهی استان است.
بحرانی که آرامآرام زمین را میبلعد
افت سفرههای آب زیرزمینی و فرونشست زمین، از دیگر پیامدهای خشکسالی و بهرهبرداری ناپایدار از منابع طبیعی خراسان جنوبی است.خانی گفت: کاهش بارندگی در سالهای گذشته و برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، فشار مضاعفی بر محیطزیست استان وارد کرده است. ادامه این روند باعث افت سطح آب و تشدید فرونشست در دشتها میشود.وی افزود: فرونشست تنها یک مسئله زیستمحیطی نیست و میتواند اراضی کشاورزی، راهها، تأسیسات، زیرساختها و سکونتگاههای انسانی را نیز با آسیبهای جدی روبهرو کند.مدیرکل حفاظت محیطزیست استان، جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز، اصلاح شیوه مصرف و حرکت بهسوی بهرهبرداری پایدار از منابع آب را از ضرورتهای آینده خراسان جنوبی دانست.وی تأکید کرد: منابع آب زیرزمینی طی سالهای طولانی شکل گرفتهاند و برداشت بیش از ظرفیت از آنها، امکان جبران طبیعی را از سفرهها میگیرد.
تابستان بدون غبار، به تصمیمهای امروز وابسته است
خانی در پایان گفت: مقابله با گردوغبار، حفاظت از پوشش گیاهی و مدیریت منابع آب، تنها وظیفه ادارهکل حفاظت محیطزیست نیست و همه دستگاههای مسئول باید در این زمینه نقش خود را ایفا کنند.وی افزود: همراهی جوامع محلی، مدیریت صحیح مراتع، جلوگیری از تخریب عرصههای طبیعی و استفاده مسئولانه از منابع میتواند شدت بحران را کاهش دهد.مدیرکل حفاظت محیطزیست خاطرنشان کرد: بارندگیهای امسال فرصتی برای تنفس طبیعت استان فراهم کرد، اما حفظ این شرایط به تصمیمها و اقداماتی وابسته است که از امروز برای جلوگیری از تخریب سرزمین انجام میشود.
خانی تأکید کرد: محیط زیست سرمایه عمومی مردم است و حفاظت از آب، خاک و پوشش گیاهی، در نهایت به حفظ سلامت، امنیت و کیفیت زندگی همه شهروندان منجر خواهد شد.
