امتحانی – در سالی که هنوز خاطره خشکسالی
پیاپی بر ذهن کشاورزان خراسان جنوبی سنگینی
می‌کند، بارش‌های اخیر نویدبخش حیات مجدد بوده است. با این حال، مقامات محلی و کارشناسان منابع آب زنگ خطر را به صدا درآورده‌اند: این بارندگی‌ها تنها یک «مسکّن فصلی» هستند و قادر نیستند زخم عمیق سفره‌های زیرزمینی را ترمیم کنند.
بحران آب در خراسان جنوبی یک موضوع نوظهور نیست، بلکه محصول انباشت دهه‌ها «پیش‌خوری» منابع تجدیدناپذیر است. اتکای
ساختاری به آبخوان‌ها، بدون توجه به نرخ پایین تغذیه طبیعی منطقه، ما را به آستانه ورشکستگی منابع آبی رسانده است. نکته کلیدی اینجاست: برای جبران کسری عظیم منابع آبی انباشته شده در طول سال‌های خشک، کشور نیازمند دوره‌ای با بارش ۳۰ تا ۵۰ درصد بالاتر از حد نرمال در چندین سال متوالی است. یک یا دو فصل بارانی مطلوب، هرگز قادر به جبران این زیان عظیم نخواهد بود.افزایش دما و تبخیر بالا، بخشی از بارش‌های مؤثر را پیش از آنکه به عمق زمین نفوذ کند، از بین می‌برد. این بدان معناست که اثرگذاری بارش‌های اخیر بر سطح منابع زیرزمینی، بسیار کمتر از مقدار ظاهری آن است.
فرونشست زمین؛ خودزنی زیرسطحی
این پدیده، شاید بزرگترین تهدید خاموش در استان باشد. زمانی که استخراج آب از لایه‌های زیرین، بیشتر از توان لایه‌های زمین برای پر شدن باشد، تراکم و نشست زمین امری اجتناب‌ناپذیر است.فرونشست زمین تنها یک پدیده زمین‌شناسی نیست؛ این پدیده به طور مستقیم ظرفیت ذخیره‌سازی آبخوان‌ها را به طور دائمی کاهش می‌دهد. با نشست هر متر از زمین، هزاران متر مکعب از ظرفیت مفید ذخیره‌سازی برای همیشه از دست می‌رود.تهدید زیرساخت‌ها، پیامد مستقیم و قابل مشاهده فرونشست است. جاده‌ها، خطوط لوله آب و تأسیسات حیاتی، همگی تحت فشار مداوم قرار دارند؛ هزینه‌هایی که دولت و مردم باید برای ترمیم
خسارت‌های ناشی از سوءمدیریت منابع بپردازند.
کشاورزی پرمصرف؛ اسب تروآنی
که منابع استان را می‌بلعد!
بخش کشاورزی با مصرفی بالغ بر ۸۰ تا ۹۲ درصد از کل آب استان، بزرگترین عامل تسریع‌کننده بحران محسوب می‌شود.کشت محصولات با نیاز آبی بالا در اقلیمی چون خراسان جنوبی، یک تناقض بنیادین را نشان می‌دهد. این الگو، گویی کشاورزی را به جای اقتصادی پایدار، به یک عملیات پرخطر تبدیل کرده است.در حالی که جهان به سمت کشت‌های هوشمند و مقاوم به خشکی حرکت می‌کند، عقب‌ماندگی تکنولوژیکی در سیستم‌های آبیاری سنتی در بخش‌های زیادی از استان، هر قطره آب ورودی را به هدر می‌دهد. کارشناسان تأکید می‌کنند که تا زمانی که فرهنگ مصرف آب در بخش کشاورزی تغییر نکند، هرگونه سرمایه‌گذاری در حوزه تأمین آب، تنها به مصرف بیشتر دامن خواهد زد. این یک دور باطل ویرانگر است.
قانون‌شکنی زیر سایه بحران!
اگرچه قوانین سختگیرانه‌ای برای حفر چاه‌های غیرمجاز و میزان برداشت وجود دارد، اما شواهد میدانی نشان می‌دهد که نظارت کافی برای جلوگیری از برداشت‌های مازاد وجود ندارد و عملا ذخایر قابل استفاده به سمت صفر میل می‌کنند و این معادله تنها با کاهش شدید مصرف قابل اصلاح است.
اهکار بلندمدت، دیگر یک گزینه نیست، بلکه یک الزام حیاتی است. این امر نیازمند بازنگری اساسی در تخصیص آب بر اساس پتانسیل واقعی هر آبخوان، نه بر اساس تقاضای سنتی کشاورزان است.
انتقال از سیستم‌های سنتی به آبیاری تحت فشار و توسعه کشت‌های کم‌آب‌بر باید با حمایت‌های دولتی قاطع و سریع همراه شود تا کشاورزان آسیب‌پذیر، در برابر این تغییرات ساختاری حمایت گردند.
در نهایت، امنیت آبی آینده خراسان جنوبی در گرو این است که بپذیریم بارش‌های فصلی، نجات‌دهنده ما نیستند؛ بلکه اصلاح ساختاری و فرهنگ مصرف دائمی است که می‌تواند این خطه خشک را از ورشکستگی کامل منابع نجات دهد.
