کاری- زنگ مدرسه سال‌هاست در راهرو ساختمان تاریخی شوکتیه خاموش شده، اما تاریخ این بنا هنوز جریان دارد؛ در نیمکت‌هایی که روزگاری دانش‌آموزان بر آن‌ها می‌نشستند، دفترهای نمره‌ای که خاطرات سال‌های تحصیل را در خود حفظ کرده‌اند، لباس‌هایی که یادآور نسل گذشته‌اند و کتاب‌هایی که برخی از آن‌ها چند قرن از عمرشان می‌گذرد. اینجا دیگر فقط یک مدرسه قدیمی نیست؛ بنایی است که پس از مرمت و تغییر کاربری، به موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند تبدیل شده تا بخشی از حافظه علمی، فرهنگی و آموزشی خراسان جنوبی را برای نسل امروز و فردا حفظ کند. بازدید از این مجموعه، سفری در تاریخ است؛ از مکتب‌خانه‌ها و نخستین مدارس نوین تا شکل‌گیری آموزش عالی در بیرجند و رسیدن به دنیای علم و فناوری امروز. این مجموعه با مساحت حدود چهار هزار مترمربع و زیربنای سه هزار مترمربع، از بزرگ‌ترین موزه‌های دانشگاهی کشور به شمار می‌رود و فعالیت خود را در سه بخش موزه، مرکز اسناد و مجموعه مفاخر دنبال می‌کند.
از دبیرستان شوکتیه تا یکی از بزرگ‌ترین موزه‌های دانشگاهی
دکتر هادی صمدیه، رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند، در آغاز بازدید با اشاره به پیشینه این ساختمان می‌گوید: بنایی که امروز موزه در آن مستقر است، ابتدا دبیرستان شوکتیه بوده و پس از آن به مؤسسه آموزش عالی امیر شوکت‌الملک علم و سپس دانشگاه بیرجند اختصاص یافته است. در دوره‌های مختلف نیز دانشکده‌هایی در این ساختمان مستقر بوده‌اند. به گفته وی، ایده تأسیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند در سال ۱۳۹۷ با ابتکار دکتر خامسان، رئیس وقت دانشگاه، مطرح شد و این طرح در دی‌ماه ۱۳۹۸ به تصویب هیئت امنا رسید. پس از آن عملیات تغییر کاربری و آماده‌سازی ساختمان آغاز شد و مجموعه در سال ۱۴۰۰ به بهره‌برداری اولیه رسید. این موزه سال گذشته نیز پروانه رسمی فعالیت خود را از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی دریافت کرده است. صمدیه معرفی شخصیت‌های علمی و فرهنگی خراسان جنوبی، برگزاری مراسم بزرگداشت و تکریم مفاخر و میزبانی از برنامه‌های فرهنگی و هنری را از دیگر اهداف مجموعه برمی‌شمارد.
یکی از نکات قابل توجه در روایت شکل‌گیری این مجموعه، شیوه تأمین امکانات و اجرای آن است؛ مجموعه‌ای که به گفته صمدیه، بدون دریافت حمایت مالی از دستگاه‌های خارج از دانشگاه بیرجند و استان خراسان جنوبی شکل گرفته است. وی با اشاره به نقش دکتر خامسان و همسر ایشان، دکتر عقیلی، در مفهوم‌پردازی، طراحی و اجرای مجموعه می‌گوید تمام مراحل کار با استفاده از ظرفیت‌های داخلی دانشگاه انجام شده و تلاش شده است هزینه‌های تجهیز و تکمیل به حداقل برسد؛ حتی در بخش تجهیزات به‌جای خرید وسایل جدید، از امکانات موجود استفاده شده و صندلی‌های موزه در کارگاه مرمت دانشگاه بازسازی و تعمیر شده‌اند. برای راه‌اندازی و تجهیز موزه علم و فناوری در طبقه دوم سالن اصلی نیز در سال جاری حدود چهار میلیارد تومان هزینه شده است. صمدیه با تأکید بر ضرورت حفظ واقعیت‌های تاریخی منطقه یادآور می‌شود که امیر شوکت‌الملک علم بنیان‌گذار دانشگاه بیرجند بوده و به سفارش و دستور ایشان، پروفسور گنجی مأمور راه‌اندازی دانشگاه بیرجند شده است.
کلاس‌های قدیمی؛ بازگشت به روزهای آموزش در بیرجند
در ادامه بازدید، علی‌آبادی، کارشناس و راهنمای موزه، بخش موزه دانشگاه و آموزش را معرفی می‌کند؛ فضایی که روند آموزش در خراسان جنوبی را از مکتب‌خانه‌ها تا شکل‌گیری دانشگاه بیرجند روایت می‌کند. وی با اشاره به پیشینه علمی منطقه می‌گوید این خطه شش تن از پدران علم ایران را به جامعه علمی و فرهنگی کشور معرفی کرده و یکی از اهداف اصلی موزه، شناساندن این ظرفیت ارزشمند به نسل جوان است. در بخش دیداری و شنیداری موزه، کلاس‌های درس قدیمی بازسازی شده‌اند؛ میزها و نیمکت‌هایی که از یکی از روستاهای شهرستان نهبندان به این مجموعه منتقل شده‌اند، پس از مرمت با حفظ ظاهر تاریخی خود به نمایش درآمده‌اند. در کنار این نیمکت‌ها، دفترهای نمره و برگه‌های امتحانی قدیمی با تاریخ‌هایی از سال ۱۳۱۷ تا ۱۳۴۵ در محفظه‌های شیشه‌ای قرار گرفته‌اند؛ اسنادی که تصویری از نظام آموزشی و زندگی دانش‌آموزان نسل‌های گذشته ارائه می‌کنند.
در یکی از بخش‌های موزه، تصاویری از خیابان‌ها، بناها و آثار تاریخی بیرجند در دهه‌های گذشته به نمایش درآمده است؛ تصاویری که حتی برای شهروندان بیرجندی نیز جذابیت دارد و امکان مقایسه چهره قدیم و امروز شهر را فراهم می‌کند. در همین بخش، میز کار پروفسور گنجی، پدر جغرافیای نوین ایران و نخستین رئیس دانشگاه بیرجند، قرار دارد. ماکت بازسازی‌شده مدرسه شوکتیه نیز از آثار شاخص مجموعه است که با حفظ جزئیات معماری بنای اصلی، از جمله آجرنماها، پلکان، طاقچه‌ها، درها و پنجره‌ها، توسط مهندس ابراهیمی از کارشناسان دانشکده هنر دانشگاه بیرجند بازطراحی و آماده شده است. علی‌آبادی با اشاره به جایگاه تاریخی شوکتیه می‌گوید این مدرسه به‌عنوان سومین مدرسه نوین کشور شناخته می‌شود و توجه به آموزش دختران و پسران از اهداف مهم آن بوده است. نمونه‌هایی از معماری سنتی منطقه، از جمله ساباط‌ها، و تصاویری با نمادهای فرهنگی و تاریخی خراسان جنوبی نیز در این بخش قرار دارند.
لباس تاریخی و گنجینه نسخ خطی
در بخش میانی سالن، لباس‌های تاریخی دبستان و دبیرستان شوکتیه به نمایش درآمده‌اند؛ آثاری که بازسازی آن‌ها با همکاری دکتر پایدارفرد، عضو هیئت علمی گروه فرش و هنر اسلامی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند، انجام شده است. علی‌آبادی درباره این بخش توضیح می‌دهد برای بازسازی لباس‌ها، درباره جنس پارچه، رنگ و طراحی پوشاک آن دوره تحقیق و با افراد قدیمی گفت‌وگو شده تا جزئیات تا حد امکان مطابق نمونه‌های تاریخی باشد؛ چراکه تصاویر قدیمی کیفیت کافی برای تشخیص همه ویژگی‌های پوشاک نداشتند. دو دست لباس متعلق به پروفسور گنجی نیز که از سوی خانواده ایشان به موزه اهدا شده، در همین بخش نگهداری می‌شود. این پوشاک در کنار ابزارها و وسایل قدیمی آموزشی و کمک‌آموزشی، بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی منطقه را روایت می‌کنند.در بخش دیگری از موزه، گنجینه‌ای از کتاب‌ها و نسخ تاریخی نگهداری می‌شود که برخی از آن‌ها قدمتی قابل توجه دارند و به گفته راهنمای موزه، تعدادی از این آثار به دوره تیموری بازمی‌گردند. علی‌آبادی با اشاره به ارزش این آثار می‌گوید خاندان شریف، از خاندان‌های قدیمی و اصیل استان، مجموعه‌ای شامل ۴۸۵ جلد کتاب را به موزه دانشگاه بیرجند اهدا کرده‌اند؛ این ۴۸۵ جلد صرفاً مجموعه اهدایی خاندان شریف است و بخشی از گنجینه گسترده‌تر کتاب‌ها، نسخ خطی و اسناد موجود در مرکز اسناد دانشگاه را تشکیل می‌دهد.
موزه علم و فناوری دانشگاه بیرجند نیز بخش دیگری از این مجموعه است که با هدف آموزش عملی مفاهیم علوم پایه، مهندسی و فناوری تجهیز شده است. به گفته علی‌آبادی، تجهیزات این بخش با همکاری و بر اساس قراردادی با موزه ملی علوم و فناوری ایران فراهم شده‌اند تا دانش‌آموزان و دانشجویان بتوانند مفاهیم علمی را از نزدیک مشاهده و تجربه کنند. در حال حاضر بخش فیزیک و مکانیک این موزه تجهیز شده و ابزارهایی برای آموزش مفاهیم مختلف علمی در آن قرار گرفته است؛ یکی از نمونه‌های معرفی‌شده، وسیله‌ای برای آموزش مفهوم مرکز جرم یا مرکز ثقل است که بازدیدکنندگان می‌توانند با مشارکت در فعالیت آن، این مفهوم فیزیکی را به‌صورت عملی تجربه کنند.
حفاظت از میراث مکتوب؛ مأموریت ویژه مرکز اسناد
در بخش پایانی بازدید، دکتر مسعود باتر، مسئول بخش اسناد موزه و مفاخر دانشگاه و عضو هیئت علمی گروه آموزشی فرش دانشگاه بیرجند، درباره اقدامات تخصصی این مرکز برای حفاظت از میراث مکتوب منطقه توضیح می‌دهد. وی با اشاره به بیش از ۲۰ سال سابقه فعالیت در حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی می‌گوید هدف اصلی از راه‌اندازی مرکز اسناد، فراهم کردن شرایط مناسب برای نگهداری کتاب‌ها، نسخ خطی و اسنادی است که به این منطقه تعلق دارند؛ آثاری که در بسیاری از مکان‌ها به دلیل نبود شرایط مناسب، در معرض آسیب قرار می‌گیرند. باتر با بیان اینکه آثار موجود در مرکز شامل نسخ خطی، کتاب‌های نفیس چاپ سنگی و کتاب‌های چاپ سربی است، می‌افزاید این آثار موضوعات متنوعی از جمله فقه، کلام، حدیث، تاریخ، طب، پزشکی و حقوق را در بر می‌گیرند. به گفته وی، نسخه‌ها طبقه‌بندی شده‌اند و برای هرکدام پوشش مجزا در نظر گرفته شده است؛ همچنین جعبه‌های اختصاصی فاقد اسید، متناسب با ابعاد و شکل هر نسخه سفارش داده شده که برای تهیه آن‌ها نزدیک به ۳۰۰ میلیون تومان هزینه شده است. دستگاه‌های دماسنج و رطوبت‌سنج نیز در این فضا نصب شده‌اند تا شرایط محیطی به‌صورت مستمر کنترل شود و امکان نگهداری اصولی و طولانی‌مدت آثار فراهم باشد. در مراحل بعدی، نسخه‌ها از نظر علمی مورد بررسی و نسخه‌شناسی قرار می‌گیرند و اقدامات تخصصی حفاظت و مرمت آن‌ها ادامه خواهد یافت. باتر همچنین به نقش خاندان شریف در غنی‌سازی این مجموعه اشاره می‌کند و می‌گوید بخش قابل توجهی از کتاب‌های خطی و چاپی نفیس مرکز توسط این خاندان اهدا شده و برنامه تکریم و گرامی‌داشت آنان نیز در دستور کار قرار دارد.
شوکتیه؛ حافظه‌ای که باید برای آینده بماند
بازدید از موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند نشان می‌دهد که میراث یک منطقه تنها در بناهای تاریخی خلاصه نمی‌شود؛ دفتر نمره، لباس‌دانش‌آموزی، ابزاره آموزشی، کتاب‌های قدیمی و اسناد نیز هرکدام بخشی از هویت و حافظه جمعی جامعه هستند. احیای بنای تاریخی شوکتیه و تبدیل آن به فضایی برای آموزش، پژوهش و نمایش آثار تاریخی، فرصتی فراهم کرده است تا نسل جدید گذشته علمی و فرهنگی بیرجند را نه‌فقط در کتاب‌ها، بلکه از نزدیک مشاهده کند. شوکتیه امروز همچنان درس می‌دهد؛ این بار نه فقط به دانش‌آموزان یک مدرسه، بلکه به همه کسانی که می‌خواهند گذشته سرزمین خود را بهتر بشناسند و میراث آن را برای نسل‌های آینده حفظ کنند.
