جم- خراسان جنوبی امسال در انتظار برداشت ۴۸.۳ تن زعفران است؛ افزایشی نزدیک به ۹۰ درصد که پس از دو سال خشکسالی، امیدی تازه در دل زعفران‌کاران زنده کرده است. اما پرسش اصلی اینجاست: این جهش تولید، آیا به سفره کشاورز هم می‌رسد؟زعفران در خراسان جنوبی فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ ستون معیشت حدود ۲۳ هزار و ۵۰۰ خانوار روستایی است. مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان از کشت زعفران در ۱۶ هزار و ۲۳۴ هکتار زمین خبر می‌دهد و با میانگین عملکرد سه کیلوگرم در هکتار، تولید ۴۸.۳ تن زعفران خشک را برای سال جاری پیش‌بینی می‌کند؛ رقمی که در صورت تحقق، نسبت به ۲۵.۳۵۱ تن سال گذشته رشدی نزدیک به ۹۰ درصد را ثبت خواهد کرد. بارندگی‌های پایان سال گذشته و اوایل امسال، پس از دو سال خشکسالی، شرایط گل‌دهی مزارع را مساعدتر کرده است؛ هرچند میزان نهایی برداشت به شرایط آب‌وهوایی و عملکرد مزارع در فصل برداشت بستگی دارد. تمرکز مزارع در سه شهرستان قائنات با حدود چهار هزار و ۹۹۸ هکتار، سرایان با سه هزار و ۴۵۷ هکتار و فردوس با سه هزار و ۱۷۷ هکتار، نقشه تولید استان را روشن می‌کند و فرصتی برای هدف‌گذاری دقیق‌تر در توسعه زیرساخت‌های جمع‌آوری، فرآوری و عرضه محصول فراهم می‌سازد.
۲۳ هزار خانوار؛ معیشتی که به فصل برداشت گره خورده است
اهمیت زعفران برای خراسان جنوبی را باید در شمار خانوارهای وابسته به آن جست‌وجو کرد: حدود ۲۳ هزار و ۵۰۰ خانوار در کشت و تولید این محصول فعالیت دارند و برای بسیاری از آن‌ها، فصل برداشت مهم‌ترین دوره اقتصادی سال است. در همین دوره است که بخش قابل توجهی از نیروی کار فصلی برای جمع‌آوری گل و جداسازی کلاله به کار گرفته می‌شود و سرعت انجام عملیات، کیفیت محصول را تعیین می‌کند. اما افزایش هزینه نیروی کار، نهاده‌های کشاورزی، حمل‌ونقل و تجهیزات فرآوری در کنار نوسانات قیمت، سود نهایی بهره‌برداران را تحت فشار قرار داده است. تحقق پیش‌بینی ۴۸.۳ تن زعفران نیز بیش از هر چیز به مدیریت صحیح مزرعه وابسته است؛ در مهرماه، عملیات اصلی زراعی بر آبیاری محرک گل‌دهی و کوددهی تکمیلی متمرکز است و در کنار آن، پایش مستمر مزارع، کنترل علف‌های هرز و آفات و آماده‌سازی بهره‌برداران برای برداشت به‌موقع گل اهمیت ویژه‌ای دارد. برداشت زعفران در استان معمولاً از اواخر مهر آغاز می‌شود و بسته به شرایط اقلیمی هر شهرستان تا آبان‌ماه و گاهی اوایل آذرماه ادامه می‌یابد؛ در این میان، تأخیر در جمع‌آوری گل و جداسازی کلاله می‌تواند کیفیت محصول را به‌شدت کاهش دهد.
تولید بالا، درآمد پایین؟ گرهی که فقط با بازار باز نمی‌شود
عضو اتحادیه زعفران ایران هشدار می‌دهد که افزایش تولید به‌تنهایی برای بهبود درآمد کشاورزان کافی نیست. حسینی‌زر در گفت‌وگو با مهر تأکید می‌کند که زعفران خراسان جنوبی به دلیل کیفیت، عطر و رنگ مطلوب در بازارهای داخلی و خارجی شناخته شده است، اما توسعه تولید باید با تقویت زنجیره ارزش همراه شود. به گفته وی، بخش قابل توجهی از صادرات زعفران به‌صورت فله انجام می‌شود و سهم محصولات بسته‌بندی‌شده و دارای برند در مقایسه با ظرفیت موجود محدود است؛ از این رو توسعه صنایع تبدیلی، رعایت استانداردهای بین‌المللی و ایجاد برندهای معتبر می‌تواند ارزش افزوده محصول را افزایش دهد. مشکلات حمل‌ونقل، انتقال پول، تعهدات ارزی و محدودیت‌های تجاری نیز روند صادرات را دشوار کرده است. یک زعفران‌کار خراسان جنوبی هم با اشاره به هزینه‌های سنگین پیاز، کود و دستمزد کارگر می‌گوید: «کشاورز هزینه‌های تولید و برداشت را پرداخت می‌کند، اما درآمد حاصل از فروش همواره تناسب کافی با این هزینه‌ها ندارد»؛ وضعیتی که قدرت چانه‌زنی کشاورز را در برابر خریداران کاهش می‌دهد.
از قائنات تا بازارهای جهانی؛ صادرات فله، مانع ارزش‌آفرینی
در بازار جهانی زعفران، کیفیت، بسته‌بندی، اعتبار برند و استمرار عرضه، قدرت رقابت محصول را تعیین می‌کند. بر اساس آمار منتشرشده، ایران در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۱۴.۳ تن زعفران به ارزش ۱۸۴.۷ میلیون دلار صادر کرده است؛ رقمی که سهم خراسان جنوبی از آن به‌صورت تفکیکی مشخص نیست. استان با هم‌جواری با افغانستان و برخورداری از گذرگاه‌ها و بازارچه‌های مرزی، موقعیت مهمی در تجارت منطقه‌ای دارد و مجموع صادرات ثبت‌شده از گمرکات و بازارچه‌های مرزی آن در سال ۱۴۰۴ از یک میلیارد دلار فراتر رفته است؛ ظرفیتی که در صورت ایجاد ارتباط مؤثر میان تولیدکنندگان و فعالان صادراتی، می‌تواند به توسعه بازار محصولات کشاورزی از جمله زعفران کمک کند. رئیس شورای ملی زعفران نیز با اشاره به ورود کشورهایی مانند افغانستان و پاکستان به عرصه تولید، بر ضرورت افزایش بهره‌وری، توجه به زعفران ارگانیک و تقویت برندسازی تأکید می‌کند و می‌گوید برند ملی زعفران ایران قرار است در گام نخست در بیش از ۵۰ کشور جهان به ثبت رسمی برسد.
۹۰ درصد افزایش تولید؛ جهش کمی یا رونق پایدار؟
پیش‌بینی رشد ۹۰ درصدی تولید زعفران خراسان جنوبی، در صورت تحقق، اتفاقی مهم برای کشاورزی استان خواهد بود؛ اما ارزیابی نهایی اثر اقتصادی آن تنها با محاسبه میزان برداشت امکان‌پذیر نیست. در شرایطی که ۲۳ هزار و ۵۰۰ خانوار به این محصول وابسته‌اند، افزایش تولید زمانی به بهبود پایدار معیشت منجر می‌شود که محصول با کیفیت مناسب و در شرایط اقتصادی قابل قبول به فروش برسد؛ در غیر این صورت، رشد هزینه‌های برداشت و فرآوری می‌تواند آثار مثبت افزایش عملکرد را بر درآمد کشاورزان محدود کند.
تقویت تشکل‌های کشاورزی، شفافیت بیشتر در معاملات، تسهیل تأمین نقدینگی، گسترش واحدهای فرآوری و بسته‌بندی و پیوند مستقیم‌تر میان مزارع و بازارهای مصرف، مسیرهایی است که می‌تواند طلای سرخ خراسان جنوبی را از یک محصول فله‌ای به پیشرانی مؤثر برای اشتغال و درآمد پایدار در مناطق تولیدکننده تبدیل کند؛ مسیری که تحقق آن، بیش از هر چیز به تصمیم‌های امروز برای فردای بازار زعفران وابسته است.
