یعقوبی- سرطان همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظام سلامت در کشور و جهان است و شناسایی زودهنگام آن نقش تعیین‌کننده‌ای در افزایش شانس درمان و کاهش مرگ‌ومیر دارد. در خراسان جنوبی، برنامه‌های غربالگری برای سه سرطان شایع شامل پستان، کولورکتال و دهانه رحم با هدف تشخیص به‌موقع موارد مشکوک و ارتقای سطح سلامت جامعه در حال اجراست. معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند با ارائه آمارهای سال ۱۴۰۴ در حوزه مبارزه با سرطان از وضعیت غربالگری در استان خبر داده و تأکید کرده است: شناسایی به‌موقع موارد مشکوک از طریق غربالگری، کلیدی‌ترین گام در کاهش نرخ مرگ‌ومیر و افزایش شانس درمان است. اما آیا آمارها نشان می‌دهد که مردم استان به اندازه کافی در این مسیر گام برداشته‌اند؟
چهار هزار مورد مشکوک؛ غربالگری جان‌ها را نجات می‌دهد
در سال ۱۴۰۴، تلاش‌های گسترده‌ای برای شناسایی زودهنگام بیماری‌های سرطانی در خراسان جنوبی صورت گرفته که نتایج آن در سه محور اصلی متمرکز بوده است. در حوزه سرطان سرویکس (دهانه رحم)، شاخص غربالگری ۳۰ درصد بوده و ۵۱ هزار و ۹۲۵ نفر مورد بررسی قرار گرفتند. در سرطان پستان، این شاخص ۲۸ درصد است و ۶۲ هزار و ۹۷۰ نفر غربالگری شدند. در حوزه سرطان کولورکتال (راست‌روده و روده بزرگ)، نرخ غربالگری ۲۵ درصد بوده و ۳۴ هزار و ۹۵۳ نفر مورد شناسایی قرار گرفتند. در مجموع، بیش از چهار هزار مورد مشکوک به این سه سرطان در استان شناسایی شده که برای بررسی‌های تشخیصی و اقدامات تکمیلی به مراکز تخصصی ارجاع شده‌اند.این آمار نشان‌دهنده حجم عظیم تلاش در نظام بهداشت استان است، اما از سوی دیگر، زنگ خطری است برای کسانی که هنوز غربالگری را جدی نگرفته‌اند. آمارهای جهانی نشان می‌دهد که میزان بروز کلی سرطان در خراسان جنوبی در سال ۱۳۹۸، ۱۵۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر از جمعیت بوده است. این رقم در مقایسه با آمارهای سال‌های قبل نشان‌دهنده سیر صعودی بروز سرطان در استان است که ضرورت توجه بیشتر به پیشگیری و تشخیص زودهنگام را دوچندان می‌کند.
پنج سرطان شایع در استان؛ کدام‌ها در کمین هستند؟
بر اساس آمارهای موجود، شایع‌ترین سرطان‌ها در خراسان جنوبی به ترتیب شامل پستان، لوکمی (لوسمی)، پوست، کولورکتال و پروستات هستند. جالب توجه است که سرطان مری نیز در این استان و استان‌های خراسان شمالی و رضوی از شیوع بالایی برخوردار است و این مناطق جزو مناطقی با بالاترین میزان ابتلا به سرطان مری در جهان هستند. بیماری‌هایی که برخی از آن‌ها با آگاهی عمومی، معاینه منظم و مراجعه به‌موقع، در مراحل ابتدایی قابل شناسایی هستند.در روند شناسایی موارد مشکوک در سال ۱۴۰۴، ۲ هزار و ۵۹۲ نفر در غربالگری سرطان پستان «مثبت» شناسایی شدند که از این تعداد، ۱۵۹ نفر نیازمند پیگیری‌های تکمیلی و تخصصی هستند. همچنین در غربالگری سرطان کولورکتال، یک هزار و ۵۹۹ نفر و در غربالگری سرطان سرویکس، ۱۵۷ نفر به عنوان موارد مثبت شناسایی شده‌اند که روند پیگیری آن‌ها توسط مراکز درمانی در حال انجام است. این آمار نشان می‌دهد که از هر چهار مورد مشکوک، تقریباً یک مورد نیاز به پیگیری تخصصی دارد و غفلت از این پیگیری‌ها می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری داشته باشد.
علائم هشداردهنده را جدی بگیریم
در سرطان پستان، عوامل غیرقابل اصلاح مانند سابقه خانوادگی و شخصی، سن، وراثت و برخی عوامل مرتبط با سن شروع قاعدگی و یائسگی در بروز این بیماری نقش دارند. اما در کنار آن، علائم بالینی مانند وجود توده یا معاینات غیرطبیعی در لمس پستان نیز باید جدی گرفته شود. در موارد مشکوک، بررسی‌های تکمیلی از جمله سونوگرافی و در صورت نیاز بیوپسی انجام می‌شود تا تشخیص قطعی مشخص شود. بسیاری از مردم هنوز نمی‌دانند که سرطان یک بیماری نیست که همیشه ناگهانی و بدون هشدار بروز کند. در بسیاری از موارد، شناسایی علائم خطر، انجام مراقبت‌های سالانه و توجه به غربالگری می‌تواند مسیر بیماری را تغییر دهد و آن را در مراحل اولیه متوقف کند.
عوامل قابل پیشگیری؛ سبک زندگی، کلید طلایی کاهش خطر
کارشناسان معتقدند چاقی، کم‌تحرکی، مصرف الکل و استفاده زیاد از چربی‌های اشباع از مهم‌ترین عوامل قابل کنترل در بروز سرطان هستند. مردم می‌توانند با اصلاح سبک زندگی، نقش مهمی در کاهش خطر ابتلا داشته باشند. در خراسان جنوبی، با توجه به اقلیم کویری و سبک زندگی سنتی، برخی عادات غذایی مانند مصرف زیاد چربی‌های اشباع، کمبود تحرک بدنی و مصرف ناکافی میوه و سبزیجات در برخی مناطق روستایی و شهری، زنگ خطر ابتلا به سرطان‌های مرتبط با سبک زندگی را به صدا درآورده است. علاوه بر این، مصرف چای داغ، کمبود مصرف میوه و سبزیجات و مصرف آب لوله‌کشی نشده در برخی مناطق مرزی از عوامل خطر شناخته‌شده برای سرطان مری در استان است.
قاتلان خاموش؛ بیماری‌های قلبی و عروقی در صدر علل مرگ
بر اساس یک مطالعه علمی بر روی علل مرگ و میر در خراسان جنوبی در بازه زمانی ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۹، شایع‌ترین علت مرگ در زنان استان، بیماری‌های قلبی و عروقی (۳۴.۳ درصد)، سرطان‌ها و تومورها (۹.۹ درصد) و حوادث و سوانح عمدی (۹.۲ درصد) بوده است. در مردان نیز بیماری‌های قلبی و عروقی (۲۶.۸ درصد)، حوادث (۱۷.۴ درصد) و سرطان‌ها (۱۰.۹ درصد) سه علت اصلی مرگ و میر را تشکیل می‌دادند. این آمارها نشان می‌دهد که سرطان، چه در زنان و چه در مردان، در جمع سه علت اول مرگ و میر در استان قرار دارد و این جایگاه، لزوم توجه ویژه به برنامه‌های پیشگیری و غربالگری را برجسته می‌کند.میانگین سنی زنان در زمان مرگ ناشی از بیماری‌های قلبی و عروقی ۷۳.۵ سال، در سرطان‌ها ۶۲.۵ سال و در حوادث ۳۶.۶ سال بوده است. این تفاوت فاحش در سن مرگ نشان می‌دهد که سرطان و حوادث، جان افراد را در سنین پایین‌تری می‌گیرند و بار اقتصادی و اجتماعی سنگین‌تری بر خانواده‌ها و جامعه تحمیل می‌کنند.
مطالعات نشان می‌دهد که استان‌های خراسان جنوبی، خراسان شمالی و رضوی، گلستان و کردستان از بالاترین میزان بروز سرطان مری در جهان برخوردار هستند. این واقعیت تلخ، ریشه در عوامل خطر متعددی دارد که برخی از آن‌ها کاملاً قابل پیشگیری هستند. مصرف چای بسیار داغ (دمای بالای ۶۵ درجه سانتی‌گراد)، مصرف تریاک و مواد مخدر، آلودگی هوای داخل خانه ناشی از سوخت‌های جامد، مصرف کم میوه و سبزیجات و مصرف آب لوله‌کشی نشده، از مهم‌ترین عوامل خطر سرطان مری در این منطقه هستند. توجه به این عوامل خطر و تلاش برای کاهش آن‌ها، می‌تواند نقش مهمی در کاهش آمار سرطان در استان ایفا کند.
از غربالگری تا تشخیص؛ راهی که نباید نیمه‌کاره بماند
دستاوردهای غربالگری در استان قابل توجه است، اما نگرانی اصلی جایی است که موارد مشکوک، مسیر تشخیصی و درمانی خود را کامل نمی‌کنند. عواملی مانند فاصله زیاد تا مراکز تخصصی، هزینه‌های تشخیص و درمان، نبود آگاهی کافی از مراحل بعدی و گاهی ترس از تشخیص، باعث می‌شود برخی افراد پیگیری‌های تکمیلی را رها کنند.
این «شکاف تشخیصی» تهدیدی جدی برای اثربخشی برنامه‌غربالگری است. غربالگری زمانی ارزشمند است که به تشخیص زودهنگام و درمان به‌موقع منجر شود.
تغییر سبک زندگی؛ بهترین نسخه برای پیشگیری
پیشگیری، غربالگری و آگاهی‌بخشی، سه ضلع اصلی مقابله با سرطان هستند. اگر این سه محور جدی گرفته شود، می‌توان امیدوار بود که بسیاری از موارد ابتلا در همان مراحل اولیه شناسایی و درمان شوند. در خراسان جنوبی، سبک زندگی سنتی و روستایی، هم فرصت‌ها و هم تهدیدهایی برای سلامت مردم ایجاد کرده است. از یک سو، مصرف غذاهای طبیعی و ارگانیک در روستاها مزیت محسوب می‌شود، اما از سوی دیگر، کاهش تحرک بدنی در سال‌های اخیر و تغییر الگوی تغذیه به سمت غذاهای فرآوری‌شده و چرب، زنگ خطر را به صدا درآورده است.مردم باید بدانند که اصلاح سبک زندگی با گام‌های کوچک شروع می‌شود: کاهش مصرف چربی‌های اشباع، افزایش مصرف میوه و سبزیجات تازه، پرهیز از مصرف چای داغ، ترک مصرف تریاک و دخانیات، تحرک بدنی منظم و کنترل وزن، همگی عواملی هستند که می‌توانند خطر ابتلا به انواع سرطان را به طور قابل توجهی کاهش دهند.
نقش مردم در مسیر پیشگیری؛ آگاهی، تنها داروی رایگان بزرگ‌ترین سرمایه مردم در مقابله با سرطان، «آگاهی» است. آگاهی از اینکه سرطان همیشه پایانی ندارد؛ آگاهی از اینکه بسیاری از سرطان‌ها در مراحل اولیه، صد در صد قابل درمان هستند؛ آگاهی از اینکه با معاینه منظم و مراجعه به‌موقع، می‌توان از پیشرفت بیماری جلوگیری کرد.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند تأکید دارد که عوامل قابل پیشگیری مانند چاقی، کم‌تحرکی و مصرف بالای چربی‌های اشباع، در کنترل مردم است و با تغییر عادات روزمره می‌توان ریسک ابتلا را به میزان قابل توجهی کاهش داد. مردم استان باید بدانند که ساده‌ترین اقدامات روزمره، می‌تواند تفاوت میان سلامت و بیماری را رقم بزند.برنامه‌های غربالگری در استان، اگرچه با چالش‌هایی مانند کمبود منابع و نیروی انسانی مواجه است، اما یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای نظام سلامت استان محسوب می‌شود. هر ریالی که صرف غربالگری و تشخیص زودهنگام شود، در درازمدت هزینه‌های سنگین درمان و بستری را کاهش می‌دهد. معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند با اشاره به آمارهای سال ۱۴۰۴، تأکید دارد که تلاش‌ها در این حوزه گسترده بوده، اما هنوز تا رسیدن به پوشش کامل و ایده‌آل فاصله زیادی داریم. شاخص ۲۸ درصدی غربالگری سرطان پستان و ۲۵ درصدی سرطان کولورکتال، اگرچه قابل قبول است، اما یعنی بیش از ۷۰ درصد جامعه هدف هنوز از این خدمات استفاده نکرده‌اند.
نیاز به جهاد اطلاع‌رسانی؛ آگاهی‌بخشی، خط مقدم مبارزه
اگرچه در استان آمارهای قابل توجهی از غربالگری ثبت شده، اما کافی نیست. برای ارتقای سلامت مردم، مسیر اصلی «آگاهی‌بخشی گسترده و مستمر» است. مردم باید بدانند سرطان قابل پیشگیری است و با تغییرات ساده در سبک زندگی، می‌توانند از ابتلا به بسیاری از سرطان‌ها جلوگیری کنند. رسانه‌ها، صدا و سیما، مساجد، مدارس و پایگاه‌های سلامت همگی باید در این جهاد اطلاع‌رسانی مشارکت کنند. اطلاع‌رسانی باید به زبانی ساده و قابل فهم و با لحنی امیدوارکننده باشد. باید به مردم گفت که سرطان، حکم اعدام نیست و با تشخیص زودهنگام، می‌توان آن را شکست داد. پویش‌های مردمی، کمپین‌های آگاهی‌بخشی در شبکه‌های اجتماعی و برنامه‌های آموزشی در محیط‌های کار و محله‌ها، می‌تواند تأثیر عمیقی بر رفتار سلامت مردم بگذارد.
از سرطان تا بیماری‌های قلبی؛ نگاهی جامع به سلامت مردم
تصویر سلامت در خراسان جنوبی، فراتر از سرطان است. بر اساس داده‌های بین‌المللی، بیماری‌های قلبی و عروقی با اختلاف زیاد، اولین علت مرگ و میر در استان هستند و پس از آن، سرطان‌ها و سپس حوادث قرار دارند. این آمار نشان می‌دهد که برای ارتقای سطح سلامت مردم، باید بر کاهش عوامل خطر بیماری‌های قلبی مانند فشار خون، دیابت، چربی خون، استعمال دخانیات، کم‌تحرکی و تغذیه ناسالم نیز تمرکز کرد. برای مقابله با حوادث نیز که عمدتاً تصادفات جاده‌ای هستند، باید بر ایمنی راه‌ها، ارتقای فرهنگ رانندگی و بهبود خدمات اورژانس تأکید کرد. این سه ضلع (بیماری‌های قلبی، سرطان‌ها و حوادث)، مثلث اصلی تهدیدکننده سلامت مردم استان هستند و برنامه‌های ارتقای سلامت باید هر سه را پوشش دهند.
فرصت‌ها و ظرفیت‌های استان برای ارتقای سلامت
با وجود چالش‌ها، استان از ظرفیت‌های قابل توجهی برای ارتقای سلامت برخوردار است. نظام شبکه بهداشت استان از ساختاری نسبتاً منسجم برخوردار است و پایگاه‌های سلامت و خانه‌های بهداشت در سراسر استان پراکنده شده‌اند. همچنین، وجود دانشگاه علوم پزشکی بیرجند با گروه‌های آموزشی و پژوهشی فعال، سرمایه انسانی ارزشمندی را در اختیار نظام سلامت قرار داده است. مراکز مشاوره سرطان و کلینیک‌های تشخیص زودهنگام در شهرستان‌های بزرگ استان در حال توسعه هستند. استفاده از ظرفیت خیرین سلامت نیز می‌تواند در تجهیز این مراکز و تأمین هزینه‌های تشخیص و درمان بیماران کم‌درآمد، تأثیر بسزایی داشته باشد. مردم استان نیز با دارا بودن سطح قابل قبولی از سواد سلامت، می‌توانند همراه خوبی برای نظام بهداشت باشند.
پیشگیری بهتر از درمان، آگاهی بهتر از پیشگیری
پیشگیری، غربالگری و آگاهی‌بخشی، سه ضلع اصلی مقابله با سرطان هستند و اگر این سه محور جدی گرفته شود، می‌توان امیدوار بود که بسیاری از موارد ابتلا در همان مراحل اولیه شناسایی و درمان شوند. برای مردم خراسان جنوبی، بهترین توصیه این است: سبک زندگی خود را اصلاح کنید، عوامل خطر را بشناسید، به علائم هشداردهنده توجه کنید، در برنامه‌های غربالگری شرکت کنید، پیگیری‌های تشخیصی را جدی بگیرید و نگذارید ترس، مانع از درمان به‌موقع شود. بیماری را جدی بگیرید، اما از آن نترسید. سرطان، اگر زود تشخیص داده شود، قابل درمان است. این پیام امید، باید به گوش همه مردم استان برسد. سلامت استان، در گرو آگاهی و اقدام جمعی مردم، همراهی رسانه‌ها و حمایت نهادهای مسئول است. مسیر ارتقای سلامت در خراسان جنوبی اگرچه دشوار است، اما با مشارکت همگانی، بی‌تردید شدنی است.
