بازار زرشک خراسان جنوبی در آستانه فصل برداشت، در حالی وارد مرحله تعیین قیمت میشود که تجربه سال گذشته از تغییر معادله میان زرشککار و دلال حکایت دارد. نماینده مردم قاینات و زیرکوه در مجلس، گفت: امسال نیز قیمت زرشک با در نظر گرفتن تورم، میزان تقاضا، کشت و برداشت و با هدف تأمین منافع زرشککاران تعیین میشود و دولت برای تنظیم بازار نیز پای کار خواهد بود. زرشک برای خراسان جنوبی فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از اقتصاد روستاها، معیشت هزاران خانوار و یکی از مهمترین ظرفیتهای کشاورزی این استان به شمار میرود. با این حال، سالها بازار این محصول تحت تأثیر واسطهها و دلالانی بوده که در فصل برداشت، با تعیین قیمتهای پایین، قدرت چانهزنی را از زرشککار گرفتهاند؛ شرایطی که به گفته سلمان اسحاقی، نماینده مردم قاینات و زیرکوه در مجلس شورای اسلامی، باید تغییر کند.اسحاقی در گفتوگو با فارس با اشاره به تجربه سال گذشته در بازار زرشک، معتقد است یکی از اتفاقات مهمی که در این حوزه رقم خورد، تغییر نگاه به جایگاه زرشککار در فرآیند تعیین قیمت بود؛ بهگونهای که به جای آنکه دلال قیمت خرید محصول را تعیین کند، تلاش شد قیمت بر اساس واقعیتهای بازار و منافع تولیدکننده مشخص شود.
شکستن یک فرهنگ قدیمی در بازار زرشک
سالها در بازار محصولات کشاورزی، بهویژه محصولاتی مانند زرشک که تولیدکننده ناگزیر از عرضه محصول خود در فصل برداشت است، این ذهنیت شکل گرفته بود که خریدار و دلال در جایگاه تعیینکننده قیمت قرار دارد.زرشککار پس از یک سال تلاش، هزینه، مصرف آب، نگهداری باغ و تحمل ریسکهای تولید، در زمان برداشت با بازاری مواجه میشد که گاهی قیمت محصولش را نه بر اساس هزینه تمامشده و ارزش واقعی آن، بلکه بر مبنای پیشنهاد واسطهها تعیین میکرد.اسحاقی در تشریح این وضعیت میگوید سال گذشته در یکی از جلسات، یک دلال بهصراحت درباره قیمت خرید محصول صحبت کرده و اعلام کرده بود که با مبلغ مشخصی حاضر به خرید زرشک است. واکنش به این نگاه، به گفته این نماینده مجلس، تأکید بر یک اصل ساده اما مهم بود؛ اینکه اساساً این خریدار نیست که باید تعیین کند محصول کشاورز را با چه قیمتی میخرد، بلکه زرشککار نیز حق دارد درباره فروش محصول خود تصمیم بگیرد.این تغییر نگاه شاید در ظاهر یک جمله ساده باشد، اما در واقع میتواند نقطه آغاز تغییر یک مناسبات قدیمی در بازار باشد؛ مناسباتی که در آن کشاورز اغلب خود را ناچار به پذیرش قیمت پیشنهادی خریدار میدید.
«منت دلال» نباید بر سر زرشککار باشد
یکی از محورهای مهم سخنان اسحاقی، انتقاد از فرهنگ شکلگرفته در بازار زرشک است؛ فرهنگی که در آن دلال با اعلام قیمت خرید، گویی بر سر کشاورز منت میگذاشت که حاضر است محصول او را خریداری کند.
این در حالی است که نگاه جدید مورد تأکید نماینده مردم قاینات و زیرکوه، باید بر مبنای قدرت انتخاب کشاورز باشد؛ یعنی زرشککار بتواند در صورت نامناسب بودن قیمت، محصول خود را عرضه نکند و منتظر شرایط بهتر بازار بماند.اسحاقی تأکید دارد که این «قبح» در سال گذشته شکسته شد و نتیجه آن نیز در قیمتهای خرید زرشک خود را نشان داد؛ بهطوری که محصول در بازه ۸۰ تا ۱۳۰ و حتی ۱۴۰ تومان خریداری شد.فارغ از عدد و رقم قیمت، اهمیت این اتفاق در آن است که زرشککار احساس کند محصولش صرفاً یک کالای روی دستمانده نیست که مجبور باشد آن را به هر قیمتی به فروش برساند، بلکه تولیدی است که برای آن باید بازار واقعی و قیمت عادلانه تعریف شود.
قیمتگذاری زرشک؛ از تصمیم مقطعی تا سازوکار کارشناسی
اما تعیین قیمت عادلانه برای زرشک نمیتواند صرفاً بر اساس شعار یا فشار مقطعی به بازار انجام شود. بازار این محصول به مجموعهای از عوامل وابسته است؛ از میزان تولید و برداشت گرفته تا هزینههای تولید، تورم، میزان تقاضا، وضعیت صادرات، توان خرید بازار و میزان محصولی که در هر سال وارد بازار میشود.بر همین اساس، اسحاقی از برنامهریزی برای تشکیل جلسات کارگروه زرشک از ابتدای شهریورماه خبر میدهد؛ جلساتی که قرار است با حضور مسئولان استانی و به ریاست استاندار برگزار شود و در آن شرایط بازار پیش از ورود جدی محصول به چرخه عرضه بررسی شود.در این رویکرد، میزان تورم، میزان تقاضا، سطح کشت و میزان برداشت از جمله شاخصهایی هستند که باید در کنار یکدیگر بررسی شوند تا قیمت نهایی محصول بر مبنای مجموعهای از دادههای واقعی تعیین شود.این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ چراکه اگر قیمت زرشک بدون توجه به هزینههای واقعی تولید تعیین شود، کشاورز در کوتاهمدت متضرر و در بلندمدت نسبت به ادامه فعالیت در باغداری بیانگیزه خواهد شد. از سوی دیگر، اگر قیمت بدون توجه به ظرفیت بازار و قدرت خرید مصرفکننده تعیین شود، ممکن است بازار با کاهش تقاضا یا افزایش واسطهگری مواجه شود.
بنابراین، مسئله اصلی تنها «گرانتر فروختن» زرشک نیست؛ بلکه ایجاد یک نظام اقتصادی متعادل است که در آن تولیدکننده سهم عادلانهای از ارزش محصول خود دریافت کند.
دولت؛ خریدار نهایی در شرایط اضطرار
یکی دیگر از بخشهای مهم اظهارات اسحاقی، اشاره به پیشبینی اعتبار دولتی برای خرید زرشک است. هرچند او درباره میزان این اعتبار توضیحی ارائه نکرده، اما اعلام کرده است که در صورت نیاز، دولت وارد عرصه خرید خواهد شد.ورود دولت به بازار میتواند یک پیام روشن برای زرشککار داشته باشد؛ اینکه کشاورز در فصل برداشت، در شرایطی قرار نخواهد گرفت که به دلیل نبود خریدار یا فشار واسطهها مجبور شود محصول خود را با هر قیمتی عرضه کند.البته خرید دولتی زمانی میتواند اثرگذاری واقعی داشته باشد که بهعنوان یک ابزار تنظیم بازار مورد استفاده قرار گیرد، نه اینکه جایگزین همیشگی بازار شود. هدف اصلی باید ایجاد شرایطی باشد که بخش خصوصی، صادرکنندگان، صنایع تبدیلی، فروشگاهها و سایر فعالان اقتصادی بتوانند در یک بازار شفاف و رقابتی زرشک را خریداری کنند و دولت تنها در زمان بروز اختلال جدی در بازار نقش حمایتی و تنظیمگر داشته باشد.
زرشک؛ محصولی که هنوز ظرفیتهای آن بهطور کامل فعال نشده است
اهمیت زرشک خراسان جنوبی فقط به فصل برداشت و قیمت خرید محصول محدود نمیشود. این محصول ظرفیت آن را دارد که از یک محصول کشاورزی خام به یک زنجیره اقتصادی گسترده تبدیل شود؛ زنجیرهای شامل تولید، فرآوری، بستهبندی، صنایع غذایی، دارویی، صادرات، گردشگری کشاورزی و برندسازی.اگر زرشک با بستهبندی مناسب و فرآوری تخصصی وارد بازار شود، ارزش افزوده آن میتواند چندین برابر فروش محصول خام باشد. در چنین شرایطی، سهم کشاورز از ارزش نهایی محصول نیز میتواند افزایش پیدا کند و وابستگی او به دلالی کاهش یابد.به همین دلیل، مسئله قیمت زرشک را باید در کنار موضوعاتی مانند ایجاد صنایع تبدیلی، توسعه بازارهای صادراتی، حمایت از تشکلهای تولیدکنندگان، ایجاد بازارهای مستقیم فروش و تقویت برند «زرشک خراسان جنوبی» دید.
مسئله فقط قیمت نیست؛ قدرت انتخاب کشاورز است
آنچه از اظهارات اسحاقی میتوان برداشت کرد، این است که مسئله اصلی صرفاً رسیدن زرشک به یک عدد مشخص در زمان خرید نیست؛ بلکه تغییر جایگاه زرشککار در زنجیره بازار است.کشاورزی که تمام هزینه و ریسک تولید را تحمل میکند، نباید در انتهای زنجیره اقتصادی، ضعیفترین حلقه باشد. اگر تولیدکننده امکان نگهداری، فرآوری، فروش مستقیم و دسترسی به اطلاعات بازار داشته باشد، قدرت چانهزنی او افزایش پیدا میکند و نقش واسطهها نیز از تعیینکنندگی به تسهیلکنندگی تغییر خواهد کرد.
در واقع، بازار سالم بازاری نیست که در آن یک طرف همیشه برنده و طرف دیگر همیشه بازنده باشد. بازار سالم، بازاری است که در آن تولیدکننده، خریدار، مصرفکننده و دولت هر کدام نقش مشخصی داشته باشند و قیمت نیز بر اساس واقعیتهای اقتصادی شکل بگیرد.
شهریورماه؛ آغاز آزمون دوباره بازار زرشک با توجه به برنامه اعلامشده برای آغاز جلسات کارگروه از ابتدای شهریورماه، دوباره نگاهها به بازار زرشک خراسان جنوبی دوخته خواهد شد. امسال نیز میزان تولید، حجم برداشت، تورم، تقاضای بازار و شرایط خرید و فروش باید در کنار یکدیگر قرار گیرد تا تصمیمی گرفته شود که هم منافع زرشککار را تأمین کند و هم بازار را از تعادل خارج نکند.تجربه سال گذشته نشان داد که تغییر مناسبات بازار امکانپذیر است؛ مشروط بر اینکه زرشککار از حالت مصرفکننده منفعل قیمت خارج شود و به یکی از بازیگران اصلی تعیینکننده شرایط فروش تبدیل شود.اگر این سیاست در کنار حمایتهای دولتی، توسعه صنایع تبدیلی، تقویت صادرات، ایجاد بازارهای مستقیم و حذف واسطهگری غیرضروری ادامه پیدا کند، زرشک میتواند از یک محصول فصلی با دغدغه همیشگی فروش، به یک مزیت اقتصادی پایدار برای خراسان جنوبی تبدیل شود.در این میان، مهمترین مطالبه زرشککار شاید یک قیمت خاص نباشد؛ بلکه این است که پس از یک سال تلاش برای تولید، قدرت انتخاب و قدرت چانهزنی خود را در بازار از دست ندهد. رویکردی که اگر به یک سازوکار پایدار تبدیل شود، میتواند مناسبات بازار زرشک را برای همیشه تغییر دهد.
