خراسان جنوبی در سال ۱۴۰۴ با یک آمار هشداردهنده روبه‌روست: در غربالگری‌های انجام‌شده برای سه سرطان شایع پستان، کولورکتال (روده بزرگ و راست‌روده) و دهانه رحم، بیش از چهار هزار مورد «مشکوک/مثبت» شناسایی شده که همگی برای بررسی‌های تشخیصی و اقدامات تکمیلی به مراکز تخصصی ارجاع شده‌اند. معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند اعلام کرده این اعداد صرفاً یک گزارش اداری نیست؛ نشانه‌ای از فشاری است که سرطان بر استان وارد می‌کند و هر تأخیر در تشخیص، هزینه انسانی و درمانی را بالا می‌برد.جزئیات آمار غربالگری‌ها نشان می‌دهد پوشش برنامه‌ها هنوز با نقطه مطلوب فاصله دارد. در غربالگری سرطان دهانه رحم، شاخص پوشش ۳۰ درصد بوده و ۵۱ هزار و ۹۲۵ نفر بررسی شده‌اند؛ در سرطان پستان شاخص ۲۸ درصد با ۶۲ هزار و ۹۷۰ نفر غربالگری و در سرطان کولورکتال شاخص ۲۵ درصد با ۳۴ هزار و ۹۵۳ نفر ثبت شده است. همین «یک‌چهارم تا یک‌سوم» بودن پوشش، سؤال اصلی را پیش می‌کشد: با وجود گستردگی استان و پراکندگی جمعیت، آیا ظرفیت شبکه بهداشت و مسیرهای دسترسی به غربالگری متناسب با نیاز واقعی مردم تنظیم شده یا هنوز بخشی از جمعیتِ هدف عملاً بیرون از چتر پیشگیری مانده‌اند؟از میان غربالگری‌ها، تعداد موارد مثبت نیز قابل توجه است: ۲ هزار و ۵۹۲ نفر در غربالگری پستان مثبت گزارش شده‌اند که ۱۵۹ نفر از آنان نیازمند پیگیری‌های تکمیلی و تخصصی هستند؛ در غربالگری کولورکتال ۱ هزار و ۵۹۹ مورد مثبت و در غربالگری دهانه رحم ۱۵۷ مورد مثبت شناسایی شده است. این یعنی بار قابل‌توجهی از ارجاع و پیگیری روی دوش مراکز درمانی قرار گرفته و اگر زنجیره «تشخیص قطعی تا درمان» به‌موقع و منظم عمل نکند، غربالگری به‌جای کاهش مرگ‌ومیر، ممکن است به صف‌های طولانی و اضطراب‌های بی‌پاسخ تبدیل شود.از نظر تصویر کلی بیماری، آمارهای مقایسه‌ای هم پیام روشنی دارد. میزان بروز کلی سرطان در خراسان جنوبی در سال ۱۳۹۸، ۱۵۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر اعلام شده؛ در حالی که برآورد کشوری با ثبت ۱۴۱ هزار و ۸۸۸ مورد، حدود ۱۸۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر است. در استان، شایع‌ترین سرطان‌ها به ترتیب پستان، لوکمی، پوست، کولورکتال و پروستات عنوان شده‌اند؛ الگوی مهمی که نشان می‌دهد تمرکز غربالگری باید همزمان «هدفمند» و «پایدار» باشد. جمع‌بندی آمار امسال یک پیام چالشی دارد: غربالگری انجام شده و نتایج هم جدی است، اما کافی نیست؛ مسئله فقط پیدا کردن موارد مشکوک نیست، بلکه رساندن مردم به تشخیص قطعی و درمان به‌موقع آزمون واقعی نظام سلامت استان است.