تغییر کاربری حدود ۴۰ هکتار از اراضی زعفرانیه بیرجند با هدف تأمین زمین برای اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، به یکی از چالشهای مدیریت شهری خراسان جنوبی تبدیل شده است؛ موضوعی که از سوی متولیان بخش مسکن ضرورتی برای پاسخگویی به نیازهای جمعیتی عنوان میشود ولی شورای اسلامی شهر بیرجند نسبت به کاهش بخشی از فضای سبز، قرار گرفتن این اراضی روی گسل و پیامدهای زیستمحیطی آن هشدار میدهد.
در سالهای اخیر، اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، تأمین زمین برای ساخت مسکن را به یکی از اولویتهای دستگاههای اجرایی تبدیل کرده است؛ موضوعی که در بسیاری از شهرها به دلیل محدودیت اراضی دولتی و کمبود زمین مناسب، با چالشهای جدی همراه شده است. بیرجند نیز از این قاعده مستثنا نبوده؛ شهری که به عنوان مرکز استان از یک سو با نیاز روزافزون به تأمین زمین برای اجرای طرحهای حمایتی دولت روبهرو است و از سوی دیگر، حفظ عرصههای سبز و رعایت ملاحظات زیستمحیطی و ایمنی، بهویژه در مناطقی با محدودیتهای طبیعی، به یکی از دغدغههای مدیریت شهری تبدیل شده است. در چنین شرایطی، تصمیم کمیسیون ماده پنج برای تغییر کاربری حدود ۴۰ هکتار از اراضی زعفرانیه با هدف تأمین زمین مورد نیاز طرح جوانی جمعیت، موافقان و مخالفانی را روبهروی یکدیگر قرار داده است؛ موافقان این اقدام را ضرورتی برای پاسخگویی به نیازهای مسکن میدانند و مخالفان بر حفظ فضای سبز، جایگاه این اراضی بهعنوان بخشی از ریههای تنفسی شهر و قرار گرفتن بخشی از آن در پهنه گسل زلزله تأکید دارند.
رئیس شورای اسلامی شهر بیرجند در این خصوص به خبرنگار ایرنا گفت: بر اساس اسناد و طرحهای شهری، حدود ۴۰۰ هکتار از اراضی زعفرانیه از حدود دو دهه گذشته به عنوان فضای سبز و ریه تنفسی شهر پیشبینی شده بود، اما اخیراً مشخص شده است که در کمیسیون ماده پنج، تغییر کاربری حدود ۳۷ تا ۴۰ هکتار از این اراضی به کاربری مسکونی به تصویب رسیده است.
حجتالاسلام مهدی عبدالرزاقنژاد با بیان اینکه این تصمیم بدون هماهنگی با شورای شهر اتخاذ شده است، افزود: جلسه کمیسیون ماده پنج بدون حضور شهردار بیرجند به عنوان عضو اصلی کمیسیون و بدون اطلاع و حضور اعضای شورای اسلامی شهر برگزار شده و پس از تصویب نیز برای بررسی نهایی به شورای عالی معماری و شهرسازی کشور ارسال شده است.
وی تأکید کرد: شورای اسلامی شهر پس از اطلاع از این موضوع، مخالفت رسمی خود را اعلام کرده و مکاتبات لازم را برای توقف روند تصویب و اجرای این مصوبه آغاز کرده است. رئیس شورای اسلامی شهر بیرجند با اشاره به سوابق تغییر کاربری در شهر گفت: تجربه اراضی پادگان سابق و محدوده خیابان ارتش نشان داد که زمینهایی که قرار بود به فضای سبز عمومی اختصاص پیدا کنند، در نهایت به کاربری مسکونی تبدیل شدند و همین مسئله حساسیت مدیریت شهری نسبت به حفظ اراضی زعفرانیه را افزایش داده است. عبدالرزاقنژاد همچنین مدعی شد بخش قابل توجهی از این اراضی بر روی گسل زلزله قرار دارد و بر اساس ضوابط شهرسازی، چنین محدودههایی باید به کاربریهای باز و کمخطر از جمله فضای سبز اختصاص یابند؛ موضوعی که به اعتقاد وی، ضرورت بازنگری در این مصوبه را دوچندان میکند. وی افزود: اعضای شورای شهر تصمیم گرفتهاند در نشستی با استاندار خراسان جنوبی، ابعاد مختلف این موضوع را بررسی و دغدغههای مدیریت شهری درباره حفظ فضای سبز و رعایت الزامات ایمنی را مطرح کنند.
اصلاح حریم گسل زعفرانیه
در مقابل، مدیرکل راه و شهرسازی خراسان جنوبی به خبرنگار ایرنا گفت: این اراضی قبلا به خاطر حریم گسل زلزله فریز شده بوده که اکنون با اصلاح مرکز تحقیقات مسکن حریم گسل تغییر کرده لذا اراضی مذکور آزاد و برای هزینه آماده سازی طرح جوانی جمعیت به مولد سازی واگذار شده است.
میرمحمد مودی با بیان اینکه اعضای شورای شهر به کمیسیون ماده پنج دعوت شدند که غیبت داشتند اما نماینده شهرداری در حضور یافته است افزود: اصلاح کاربری این اراضی به معنای حذف فضای سبز شهر نیست و شهرداری همچنان حدود ۲۰۰ هکتار فضای سبز در اختیار دارد که امکان توسعه و بهرهبرداری از آن وجود دارد.
با این حال، اختلاف دیدگاه میان مدیریت شهری و دستگاه متولی راه و شهرسازی، ابعاد مختلفی از جمله مسائل فنی، زیستمحیطی، حقوقی و ایمنی را پیش روی این پرونده قرار داده است؛ موضوعی که به نظر میرسد تصمیمگیری نهایی درباره آن نیازمند بررسی دقیق در مراجع تخصصی و ایجاد اجماع میان دستگاههای مسئول باشد.
کارشناسان شهری معتقدند هرگونه تغییر کاربری در اراضی دارای نقش اکولوژیک، بهویژه در شهرهای کمبرخوردار از فضای سبز، باید بر پایه مطالعات جامع محیطزیستی، ترافیکی، زمینشناسی و توسعه شهری انجام شود تا ضمن پاسخگویی به نیاز روزافزون مسکن، منافع بلندمدت شهر و شهروندان نیز حفظ شود.
اکنون باید دید بررسی این پرونده در شورای عالی معماری و شهرسازی و همچنین نشستهای مشترک میان مسئولان استانی، چه سرنوشتی برای اراضی زعفرانیه رقم خواهد زد؛ اراضیای که از یک سو به عنوان ظرفیتی برای تأمین زمین مورد نیاز طرح جوانی جمعیت مطرح است، ولی از نگاه مدیریت شهری بخشی از سرمایههای زیستمحیطی و ریههای تنفسی بیرجند به شمار میرود.
اراضی زعفرانیه در شمال شرق شهر بیرجند و در امتداد دامنههای مشرف به شهر قرار گرفته است؛ محدودهای که در سالهای گذشته به دلیل وسعت، موقعیت طبیعی و نقش آن در کاهش اثرات توسعه کالبدی شهر، به عنوان یکی از مهمترین ذخایر فضای سبز و تنفسگاه شهری در اسناد و طرحهای توسعه مورد توجه بوده است.
همچنین این محدوده علاوه بر برخورداری از چشمانداز طبیعی، به دلیل قرار گرفتن بخشی از آن در مجاورت پهنههای گسلی، از منظر زمینشناسی و شهرسازی نیز مورد توجه کارشناسان قرار داشته و بر همین اساس، هرگونه تغییر کاربری در آن نیازمند بررسیهای دقیق فنی، زیستمحیطی و ایمنی است.از سوی دیگر، زعفرانیه به دلیل قرار گرفتن در حاشیه محدوده توسعه شهر و مجاورت با اراضی دولتی، در سالهای اخیر به یکی از کانونهای اجرای طرحهای ملی بخش مسکن تبدیل شده ؛ بهگونهای که بخشی از پروژههای نهضت ملی مسکن نیز در این محدوده ساخته شده است.
همین ظرفیت، زعفرانیه را به یکی از گزینههای اصلی برای تأمین زمین مورد نیاز طرحهای حمایتی دولت از جمله قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت تبدیل کرده است؛ موضوعی که اکنون با پیشنهاد تغییر کاربری بخشی از این اراضی، به یکی از مهمترین مباحث مدیریت شهری بیرجند تبدیل شده و موافقان و مخالفان آن، هر یک از زاویهای متفاوت به این تصمیم مینگرند.
