کاری- در راهروی دانشگاه‌ها، کلاس‌های خالی
و دفتر میزهای بی‌جان ادارات، یک پرسش بی‌رحم طنین می‌اندازد: چرا خراسان جنوبی درحال از دست دادن فرزندان نخبه و حتی مردم عادی خود است؟ مهاجرت دیگر فقط داستان رتبه‌های برتر و مدال‌آوران نیست؛ قصه پدرانی است که خانه می‌فروشند تا
فرزندشان آینده‌ای دورتر بسازد، قصه معلمانی
است که می‌گویند «اینجا ماندن، ماندنِ بی‌ثمر
است»..در نشست تخصصی «مهاجرت نخبگان» که با حضور اساتید دانشگاه، مسئولان
علمی و پژوهشی و جمعی از دانشجویان برگزار شد، حاضران تأکید کردند که مهاجرت
امروز تنها کوچ نخبگان نیست، بلکه کوچ امید و سرمایه اجتماعی است.
مهاجرت نخبگان نتیجه کمبود فرصت
و بی‌توجهی به سرمایه انسانی است
دکتر هادی پورشافعی، مدیر برنامه‌ریزی و توسعه آموزشی دانشگاه بیرجند، در نشست «مهاجرت نخبگان» با اشاره به ضرورت بازنگری در رویکردهای مدیریتی گفت: جامعه برای تربیت نیروی متخصص هزینه کرده و باید زمینه خدمت نخبگان در داخل کشور را فراهم کند. وی عنوان کرد: برخی مهاجرت را روندی طبیعی می‌دانند، اما من معتقدم وقتی استان ظرفیت نگه‌داشت نخبگان را دارد، خروج این نیروها به معنای از دست دادن سرمایه انسانی است.وی با بیان اینکه «در همه عرصه‌ها از سیاست تا فرهنگ به حفظ نیروهای توانمند نیاز داریم»، ادامه داد: «ما نباید فقط منابع زیرزمینی را سرمایه بدانیم؛ انسان‌ها مهم‌ترین سرمایه هر جامعه هستند.»پورشافعی در تشریح دلایل
مهاجرت نخبگان گفت: «محدودیت فرصت
های شغلی، مشکلات اقتصادی، هزینه‌های بالای پژوهش، فیلترینگ فضای مجازی و
نبود شفافیت، مهم‌ترین عواملی هستند که
نیروهای متخصص را به ترک کشور ترغیب
می‌کند.» وی افزود: شرکت در یک کنفرانس
علمی داخلی گاهی هزینه‌ای معادل سفر خارجی
دارد؛ طبیعی است نخبه به دنبال محیطی با امکانات بیشتر باشد. پور شافعی با تأکید بر اهمیت پژوهش و واقعیت‌سنجی درباره مهاجرت ادامه داد: «رسانه‌ها، به‌ویژه روزنامه آوا، می‌توانند با انجام گفت‌وگوهای میدانی با نخبگان، تصویر دقیق‌تری از وضعیت استان ارائه دهند. تصمیم‌گیری بدون داده و آمار معتبر ممکن نیست.»این مقام دانشگاهی با اشاره به طرح‌های حمایتی دانشگاه‌ها گفت: «دانشگاه بیرجند و سایر مراکز علمی آیین‌نامه‌ها و حمایت‌هایی برای رتبه‌های برتر دارند، اما فضای عمومی جامعه هنوز در حفظ نیروهای متخصص موفق عمل نکرده است. پورشافعی تصریح کرد: «نخبه فقط کسی نیست که مدرک دکتری دارد. معلم باتجربه، مدیر کارآمد و کارمند متعهد نیز نخبه‌اند و مهاجرت یا خروج آنان از استان خسارت بزرگی محسوب می‌شود.»وی در پایان خاطرنشان کرد: «راه‌حل‌ها روشن است؛ آنچه نیاز داریم، عزم جدی و حمایت واقعی است. اگر به نیروی انسانی به چشم سرمایه نگاه کنیم، مهاجرت می‌تواند به فرصت تبدیل شود نه تهدید.»
تبعیض و نبود شایسته‌سالاری
موتور محرک فرار مغزهاست
دکتر اصغر زَربان، معاون آموزشی دانشگاه
علوم پزشکی بیرجند، هم اظهار کرد: مهاجرت
ذاتاً پدیده‌ای منفی نیست، اما زمانی که از حالت
طبیعی خارج شود و موجب خروج بی‌رویه نیروهای متخصص گردد، تبدیل به فرار مغزها می‌شود؛ پدیده‌ای که امروز کشور را با چالشی جدی روبه‌رو کرده است. وی با انتقاد از نبود عزم ملی برای اصلاح شرایط ادامه داد: همه می‌دانیم چه عواملی موجب فرار مغزهاست؛ نبود شایسته‌سالاری، تبعیض، تصمیم‌گیری‌های نادرست و بی‌عدالتی در نظام اداری، اما با وجود این آگاهی، اراده‌ای جدی برای تغییر دیده نمی‌شود. زَربان با اشاره به ضرورت شایسته‌سالاری مثال زد: «در ورزش، وقتی کشتی‌گیر برای مسابقات جهانی انتخاب می‌شود، فقط عملکرد او در میدان ملاک است؛ اما در حوزه‌های علمی
و مدیریتی، آن‌قدر شاخص فرعی و سلیقه‌ای
وارد می‌شود که شایسته‌ترین افراد نادیده گرفته می‌شوند و این یعنی شایسته‌سالاری واقعی وجود ندارد.»معاون آموزشی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند در بخش دیگری از
سخنان خود با ابراز نگرانی از مهاجرت نیروهای
پزشکی گفت: «با صرف هزینه‌های فراوان پزشک، پرستار و نیروی متخصص تربیت می‌کنیم، اما بسیاری از آنها به‌راحتی کشور
را ترک کرده و به نیروی آماده‌به‌کار برای دیگر
کشورها تبدیل می‌شوند. همان‌قدر که برای از دست رفتن منابع گاز یا نفت نگرانیم، باید چند برابر بیشتر نگران خروج سرمایه انسانی باشیم.»وی با اشاره به اقدامات حمایتی موجود افزود: «بنیاد ملی نخبگان و وزارت بهداشت تسهیلاتی برای جذب هیئت علمی فراهم
کرده‌اند. در دانشگاه علوم پزشکی بیرجند نیز چهار نفر از این مسیر جذب شده‌اند، اما این اقدامات کافی نیست و نیاز به سیاست‌های حمایتی سریع‌تر و جدی‌تر داریم. زَربان در پایان تأکید کرد: «تبعیض بزرگ‌ترین عامل دلسردی نخبگان است. بسیاری از نیروهای متعهد شرایط کشور را درک می‌کنند، اما وقتی
بی‌عدالتی در نظام تصمیم‌گیری و تخصیص امتیازات را می‌بینند، انگیزه‌ای برای ماندن ندارند. اگر خواهان پیشرفت کشور هستیم، باید تبعیض را حذف و شایسته‌سالاری واقعی را جایگزین کنیم.»
مهاجرت نخبگان، مسئله‌ای سیستمی و چندوجهی است نه یک بحران مقطعی
دکتر محمد علی اقبالی، عضو هیئت علمی گروه مهندسی صنایع دانشگاه صنعتی بیرجند،
در نشست بررسی پدیده مهاجرت نخبگان اظهار کرد: مهاجرت نخبگان یا فرار مغزها، پدیده‌ای پویا و چندوجهی است که نمی‌توان آن را صرفاً با چند سیاست حمایتی حل کرد.
وی گفت: این مسئله ریشه در ساختارها، نگرش‌ها و تعاملات معیوب در سیستم دارد
و نگاه تک‌بعدی به آن اشتباه است.وی با انتقاد از درک ناقص نسبت به این موضوع افزود: «هر دستگاه یا نهاد تنها بخشی از مسئله را می‌بیند و همان را کل ماجرا تلقی می‌کند، در حالی‌که مهاجرت نخبگان ترکیبی از عوامل اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی است.» او ادامه داد: «تا زمانی که این ابعاد در کنار هم دیده نشوند، تصمیمات و سیاست‌ها فقط نقش مُسکن موقت خواهند داشت.»اقبالی تصریح کرد: «مشکل ما نگاه
خطی به پدیده‌هاست؛ در حالی‌که مهاجرت نخبگان یک مسئله سیستمی است. اختلال
در تعامل میان زیرسیستم‌های فرهنگی، اقتصادی و آموزشی موجب شده چرخه‌های معیوب شکل گیرد و راهکارها به نتیجه نرسد.
این عضو هیئت علمی گفت: «مهاجرت نخبگان در یک چرخه بسته عمل می‌کند؛ خروج نیروهای متخصص موجب تضعیف سرمایه انسانی و کاهش کیفیت محیط داخلی می‌شود و همین افت کیفیت، تمایل به مهاجرت را بیشتر می‌کند. اگر این چرخه اصلاح نشود، هیچ سیاست حمایتی پایدار نخواهد بود.»وی با اشاره به پیامدهای این چرخه افزود: «کاهش کیفیت محیط داخلی روی همه‌چیز اثرگذار است؛ از کمبود استاد
مجرب تا کاهش نوآوری در اکوسیستم علمی و
صنعتی کشور. هرچه این کیفیت پایین‌تر بیاید، میل به رفتن بیشتر می‌شود و دور باطل ادامه پیدا می‌کند.»اقبالی در بخش دیگری از سخنانش هشدار داد: «امروز مهاجرت در جامعه به یک هنجار اجتماعی تبدیل شده است. وقتی شرکت‌ها و برخی افراد مهاجرت را تبلیغ می‌کنند و شبکه‌های نخبگان خارج از کشور به‌طور سازمان‌یافته مسیر رفتن را تسهیل می‌کنند، هزینه و ریسک ترک کشور کاهش می‌یابد و مهاجرت از استثناء به عرف تبدیل می‌شود. وی افزود: «وقتی این هنجار شکل بگیرد، جوانان و دانشجویان با ذهنیتی رشد می‌کنند که ماندن معنایی ندارد و این وضعیت خطرناک‌تر از خود مهاجرت است.»وی با اشاره به نمونه‌های واقعی ادامه داد: «دانشجویانی از دانشگاه‌های کوچک با رتبه‌های متوسط توانسته‌اند پس از کارشناسی در معتبرترین دانشگاه‌های جهان مانند پرینستون، کانادا و اروپا پذیرفته شوند. این نشان می‌دهد ظرفیت‌های داخلی ما بالاست، اما انگیزه ماندن کم است.»دکتر اقبالی در پایان تأکید کرد: «تا زمانی که سیاست‌گذاری‌ها از نگاه بخشی و خطی خارج
نشود و هماهنگی میان نهادهای فرهنگی، اقتصادی، آموزشی و اجتماعی شکل نگیرد، هیچ برنامه‌ای موفق نخواهد بود. باید مهاجرت
نخبگان را یک سیستم با حلقه‌های بازخورد و تعاملات درونی دید، نه یک اتفاق مقطعی.»
تا وقتی مهارت‌محوری واقعی نباشد،
مهاجرت نخبگان ادامه دارد
در نشست بررسی پدیده مهاجرت نخبگان، دکتر هادی افکار، معاون آموزشی دانشگاه ملی مهارت اظهار کرد: «مهاجرت نخبگان را باید از سه بُعد اجتماعی ـ فرهنگی، اقتصادی و
آموزشی بررسی کرد. ریشه بسیاری از مهاجرت‌ها در بی‌احترامی به تخصص، بی‌عدالتی در فرصت‌های شغلی و کم‌توجهی به مهارت‌محوری واقعی است.»وی با اشاره به بُعد اجتماعی این پدیده گفت: «کسی که به سطحی از دانش و مهارت می‌رسد، انتظار دارد در جامعه مورد احترام و اعتماد قرار گیرد. اما متأسفانه روابط جای شایستگی را گرفته و این بی‌توجهی به تخصص، نیروهای توانمند را دلسرد می‌کند.» او ادامه داد: «وقتی فرد متخصص احساس می‌کند دیده نمی‌شود، به دنبال جایی می‌رود که ارزش و توان او درک و پذیرفته شود.»
معاون آموزشی دانشگاه ملی مهارت در بخش
دیگری از سخنان خود افزود: «در حوزه اقتصادی
نیز بسیاری از جوانان برای رسیدن به شغل مناسب و درآمد بهتر تحصیل می‌کنند، اما وقتی
می‌بینند کسی بدون تخصص درآمد بیشتری
دارد، انگیزه‌شان کاهش می‌یابد و نگاهشان به خارج از استان یا حتی کشور معطوف می‌شود.»
وی گفت: «وقتی دانشجوی فنی می‌بیند شغلی
ساده در یک اپلیکیشن حمل‌ونقل درآمد بیشتری از کار تخصصی دارد، طبیعی است که
از مسیر مهارت فاصله بگیرد. این ناهمخوانی میان تخصص و درآمد، یکی از عوامل مهم مهاجرت است.»او با انتقاد از ضعف پیوند دانشگاه و صنعت تصریح کرد: «در خراسان جنوبی، بسیاری از دانشجویان برای یادگیری مهارت و ورود به بازار کار وارد دانشگاه می‌شوند، اما صنعتی برای جذب آنان وجود ندارد. مشکل اصلی مهاجرت در استان، نبود
ارتباط مؤثر میان دانشگاه و صنعت است.»
وی افزود: «هرچند دانشگاه ملی مهارت رشته‌های متناسب با نیاز استان را براساس آمایش سرزمینی تعریف کرده، اما به دلیل
نبود حلقه اتصال قوی با صنعت، فارغ‌التحصیلان
به‌سختی جذب بازار کار می‌شوند
در کشور 67 درصد فارغ التحصیلان دانشگاه مهارت شاغل می شوند
دکتر افکار در ادامه اظهار کرد: «در سطح کشور ۶۷ درصد فارغ‌التحصیلان ما شاغل می‌شوند، اما در خراسان جنوبی به دلیل محدودیت صنایع، این آمار پایین‌تر است. از سوی دیگر، استخدام در بسیاری از صنایع استان به‌صورت خانوادگی و رابطه‌ای انجام می‌شود و نه براساس شایسته‌سالاری؛ این مسئله باعث محدود شدن فرصت‌های شغلی برای نیروهای مهارتی شده است.»وی با انتقاد از نگرش موجود به مهاجرت گفت: «گاهی خروج دانشجو به خارج از کشور به‌عنوان افتخار تلقی می‌شود. وقتی در ذهن استاد، مدیر و حتی دانشجو، رفتن نشانه موفقیت باشد، ماندن ارزش خود را از دست می‌دهد. این نگاه باید اصلاح شود.» وی افزود: «اگرچه مدیران صنعتی بارها از کمبود نیروی فنی سخن گفته‌اند و ما رشته‌های موردنیاز استان را ارائه کرده‌ایم، اما تا زمانی که حمایت واقعی از مراکز مهارتی صورت نگیرد، این کمبود جبران نمی‌شود.»دکتر افکار در پایان تأکید کرد: «حل مسئله مهاجرت نخبگان با شعار ممکن نیست. باید از مدرک‌گرایی به‌سمت مهارت‌محوری واقعی حرکت کنیم. اگر دانشگاه مهارت مورد حمایت قرار گیرد، می‌تواند به‌جای صادرکننده نیروی متخصص، به مولد اشتغال پایدار برای استان تبدیل شود.»
بی‌تعلقی، نبود فرهنگ کار و
سیاست‌زدگی، سه هشدار جدی
در نشست تخصصی بررسی مهاجرت نخبگان
، دکتر طالبی، مدیر گروه جامعه‌شناسی
دانشگاه پیام‌نور، هشدار داد: «مسئله اصلی مهاجرت، خروج از کشور نیست؛ خطر بزرگ‌تر، خالی شدن خراسان جنوبی از نیروهای متخصص و دلسوز است.
او سه عامل اصلی این بحران را بی‌تعلقی فرهنگی
به زادگاه، ضعف فرهنگ کار و سیاست‌زدگی
در ساختار مدیریتی استان دانست.دکتر طالبی با اشاره به اینکه مهاجرت در تاریخ اسلام نقطه آغاز تمدن بوده، گفت: در خراسان
جنوبی بسیاری از مهاجرت‌ها درون‌استانی است
و ریشه در بی‌تعلقی به زادگاه دارد. او افزود:
«وقتی حتی گویش محلی خود را مسخره می‌کنیم و در خانواده از صحبت به لهجه
بومی جلوگیری می‌شود، در واقع نخستین پیوند
هویتی و فرهنگی فرزندان با سرزمینشان قطع می‌شود.»وی نبود امکانات فراغتی و نشاط اجتماعی را دومین عامل مهاجرت دانست و گفت: «استانی به این وسعت هنوز فضایی برای تخلیه انرژی جوانان ندارد.
پنجمین استان کشور در تصادفات درون‌شهری
هستیم، چون جوان ناچار است هیجانش را در خیابان تخلیه کند. حتی اجرای ساده یک کنسرت با جنجال و حاشیه روبه‌رو می‌شود و این فضا برای نخبگان فرهنگی و علمی خفه‌کننده است. مدیر گروه جامعه‌شناسی دانشگاه پیام نور با انتقاد از نبود مدیران بومی در رأس استان اظهار کرد: «در سال‌های گذشته حتی یک استاندار بومی نداشتیم. . این نگاه سبب کاهش حس تعلق و مشارکت اجتماعی می‌شود.»به گفته طالبی، بحران دیگر، «تربیت خاموش و نبود مطالبه‌گری» است. او توضیح داد: «در این استان از کودکی
یاد می‌گیریم که مطالبه‌گری بی‌ادبی است. این
فرهنگ سکوت، نسل‌ها را منفعل بار آورده و نتیجه آن جامعه‌ای آرام اما بی‌انگیزه است. وی همچنین سیاست‌زدگی در آموزش و پرورش را مانع پرورش نخبگان دانست و گفت: «در مدارس نمونه، به جای تربیت حس ماندگاری، رفتن به دیگر استان‌ها یا کشورها تبلیغ می‌شود. تغییرات مدیریتی تا حدی است که با تغییر یک مدیرکل، حتی سرایدار مدرسه هم عوض می‌شود.»طالبی خاطرنشان کرد: «در فرهنگ عمومی ما، کار یدی هنوز شأن ندارد و خانواده‌ها کار اداری را بر کار مهارتی ترجیح می‌دهند. نتیجه این نگاه آن است که با وجود بیش از ۵۰ مرکز دانشگاهی، اشتغال واقعی ایجاد نمی‌شود. هر ترم فقط در سه تا چهار دانشگاه استان نزدیک
به ۵۰۰ دانشجوی روان‌شناسی فارغ‌التحصیل
می‌شوند، در حالی که بازار کار مناسبی برای آنها وجود ندارد.»او در پایان تأکید کرد: «مهاجرت الزاماً مخالفت با نظام یا کشور نیست؛ بسیاری فقط خسته‌اند از ناامنی روانی، نابرابری اقتصادی و بی‌ثباتی. راه‌حل، بازسازی حس تعلق، ارتقای فرهنگ کار و اصلاح ساختارهای مدیریتی است. اگر این سه محور تغییر کند، نه‌تنها مهاجرت کم می‌شود بلکه بازگشت نخبگان نیز ممکن خواهد شد.»
نخبه‌کُشی و بی‌ثباتی، ریشه بی‌تعلقی و کوچ گسترده
دکتر محمد حسین خسروی، معاون پارک علم و فناوری خراسان جنوبی و عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند، در نشست تخصصی بررسی مهاجرت نخبگان گفت: «مهاجرت ذاتاً پدیده‌ای منفی نیست؛ بسیاری از بزرگان
مانند دکتر گنجی مهاجرت کردند، علم اندوختند، بازگشتند و منشأ تحول شدند. بحران
زمانی شکل می‌گیرد که مهاجرت بی‌بازگشت
باشد و از سر ناامیدی از اصلاح وضعیت.» او تأکید کرد امروز دیگر صرفاً با مهاجرت نخبگان روبه‌رو نیستیم، بلکه مسئله اصلی «مهاجرت مردم» است؛ خانواده‌ها نه از سر نخبگی، بلکه به‌دلیل فرار از بی‌ثباتی اقتصادی و اجتماعی، از دوران دبیرستان برای فرزندان خود برنامه مهاجرت می‌ریزند.
در کشور ما نخبه را با سهمیه، امتیاز و رانت اشتباه گرفته‌اند
وی با انتقاد از تعریف ناقص و تبعیض‌آمیز از نخبه افزود: «نخبه کسی است که بتواند بر جامعه اثر بگذارد؛ اما در کشور ما نخبه را با سهمیه، امتیاز و رانت اشتباه گرفته‌اند. حمایت‌های بنیاد نخبگان اگر به شکل سهمیه‌ای و فرمایشی باشد، خود تبدیل به عامل بی‌اعتمادی می‌شود. نخبه واقعی نیازی به رانت ندارد، فقط باید مسیر رشد شفاف و عادلانه باشد.» وی به مشکلات معیشتی اساتید و اثر آن بر مهاجرت اشاره کرد و گفت: «وقتی درآمد یک استاد دانشگاه از یک کار یدی پایین‌تر است، چگونه می‌توان از
او خواست که دانشجویش را به ماندن تشویق
کند؟ واقعیت این است که برخی اساتید مهاجرت را لطف در حق دانشجویان می‌دانند.»
وی گسست میان دانشگاه و صنعت را نیز عامل کاهش امید دانست و گفت: دانشجوی علوم پزشکی از ابتدا در محیط بیمارستان و کار واقعی قرار دارد اما دانشجوی مهندسی یا علوم انسانی هیچ ارتباطی با صنعت و بازار کار ندارد. در دنیا مدل‌هایی مانند پارک علم و فناوری پردیس اجرا شده که دانشگاه و صنعت را در کنار هم قرار می‌دهد و باید در سایر استان‌ها هم پیاده شود.
در حال حاضر بیش از ۲۴۸ شرکت فناور در پارک مشغول‌اند
دکتر خسروی با اشاره به ظرفیت پارک علم
و فناوری خراسان جنوبی اظهار کرد: «در حال
حاضر بیش از ۲۴۸ شرکت فناور با حدود ۶۰۰ نیروی متخصص در پارک مشغول‌اند. این افراد نه‌تنها در استان مانده‌اند، بلکه اقدام به تولید، اشتغال‌زایی و صادرات دانش فنی
کرده‌اند. پارک علم و فناوری جایی برای پژوهش
صرف نیست؛ ما علم را به تجارت و ارزش
افزوده تبدیل می‌کنیم.» او افزود برخی از
دانشجویان مستعد که قصد مهاجرت داشتند،
اکنون در پارک ماندگار شده و کسب‌وکار علمی
ایجاد کرده‌اند.وی در پایان با لحنی هشدارآمیز
گفت: تا زمانی که جامعه ما نخبه‌کُش بماند؛ یعنی به‌جای حمایت از توانمندان، آنها را در پیچ‌وخم اداری و بی‌عدالتی فرسوده کند، نه‌تنها نخبگان، بلکه مردم عادی هم خواهند رفت. مهاجرت نتیجه مستقیم بی‌ثباتی، بی‌اعتمادی و نبود آینده روشن است. اگر خواهان بازگشت نخبگان و توقف مهاجرت
هستیم، باید جامعه نخبه‌پذیر بسازیم، ساختارها
را شفاف کنیم و امید به اصلاح را برگردانیم.
