دکتر محمد ملاکی- پژوهشگر مطالعات سیاسی – اعتراضات اخیر دانش‌آموزان در سطح کشور، فراتر از یک نارضایتی ساده از تغییرات در نظام کنکور، بازتابی از یک بحران عمیق و ساختاری در بدنه آموزش و پرورش و فرآیند سنجش است. آنچه امروز با آن روبرو هستیم، پیامدِ مستقیمِ «چندپارگی» در نظام آموزشی است؛ شکافی عمیق میان انواع مدارس، از دولتی و تیزهوشان گرفته تا مدارس غیرانتفاعی و خصوصی، که نه تنها عدالت در دسترسی به آموزش، بلکه عدالت در «ارزش‌گذاری» را نیز از بین برده است. وقتی کیفیتِ آموزش، امکاناتِ مدرسه و حتی سطحِ معلمان به شدت با هم متفاوت است، وارد کردن دانش‌آموزان با این پیش‌زمینه متفاوت به یک میدانِ رقابتیِ واحد، خود نوعی بی‌عدالتیِ سازمان‌یافته است. این چندپارگی با ورودِ مبحث «تأثیر معدل» به کنکور، بحران را دوچندان کرده است؛ چرا که در بسیاری از مدارس غیردولتی، معدل‌ها تحت تأثیر نمراتِ کاذب و ساختارهای آموزشیِ غیرشفاف قرار دارند و این امر، اعتبارِ سنجشِ علمی را به چالش می‌کشد. در واقع، معدلی که باید نشان‌دهنده یادگیری باشد، به ابزاری برای نمایشِ تفاوت‌های طبقاتی و قدرتِ خریدِ مدارس تبدیل شده است.علاوه بر این، وجود سهمیه‌های خاص برای برخی ارگان‌ها و نهادها، در کنار گسترشِ بی‌رویه و بی‌کیفیتِ مؤسسات خصوصی آموزش عالی که همچون قارچ رشد کرده‌اند، انگیزه و اعتمادِ دانش‌آموز را به شدت تخریب کرده است. این وضعیت، پیامدِ فقدانِ زیرساخت‌های آموزشیِ مجازیِ استاندارد و عدم وجودِ رویکردی منسجم برای عدالت در آموزش است. وقتی دانش‌آموز مشاهده می‌کند که مسیرِ شایستگی، با مسیرهای رانت و سهمیه‌محوری در هم آمیخته شده، به شکلی ناخودآگاه به سمتِ «کسبِ نمره بدون تلاشِ واقعی» و جستجوی میان‌برهای غیرعلمی سوق داده می‌شود؛ چرا که در یک سیستمِ با اعتبارِ فرسوده، تلاشِ علمی دیگر تضمین‌کننده عدالت نیست. از این رو، بازگشت به یک الگوی سنجشِ ساده‌تر و منسجم‌تر، مانند کنکورِ تک‌مرحله‌ای، اگرچه درمانِ قطعی نیست، اما در مقایسه با وضعیت فعلی، می‌تواند از اثرگذاریِ نمراتِ کاذب و نابرابری‌های مدرسه‌ای در نتیجه نهایی بکاهد و حداقل، مسیری شفاف‌تر برای رقابتِ علمی فراهم کند.از منظر جامعه‌شناختی و پدیدارشناختی، این اعتراضات را نباید صرفاً واکنش به تغییر قوانین آزمون دانست، بلکه باید آن‌ها را به عنوان بازنماییِ تغییرِ بنیادین در ساختارِ آگاهیِ نسل جدید خواند. اگر در دهه‌های گذشته، دانشگاه به عنوان کانونِ اصلیِ تولیدِ آگاهی و مرکزِ ثقلِ جنبش‌های اجتماعی شناخته می‌شد و دانشجویان پرچمدارانِ تغییر بودند، امروز شاهدِ جابه‌جاییِ این نقش به سمتِ بدنه دانش‌آموزی هستیم. این پدیده نشان از آن دارد که «تجربه زیسته» (lived experience) دانش‌آموزان از بی‌عدالتی، از همان دورانِ پیش از ورود به دانشگاه، چنان عمیق و آگاهانه شکل گرفته است که آن‌ها پیش از رسیدن به محیط‌های دانشگاهی، به کنشگرانِ سیاسی-اجتماعی تبدیل شده‌اند. این تحول در نقشِ پیشرو، گویای آن است که سطحِ آگاهیِ عمومی و درکِ آن‌ها از مفاهیمی چون «حق»، «عدالت» و «رانت» به قدری ارتقا یافته که دیگر مرزهای سنتیِ میانِ سنِ رشد و سنِ کنشگری، از میان رفته است. در واقع، دانش‌آموزان امروز، با درکِ ساختاریِ بی‌عدالتی که در همان دورانِ schooling با آن مواجه‌اند، به جای انتظار برای رسیدن به جایگاهِ اجتماعیِ بالاتر، در همان مرحله از زیستِ روزمره، علیهِ ناعادلانه بودنِ ساختارها موضع می‌گیرند؛ این امر نشان‌دهنده ظهورِ نسلی است که فرآیندِ «سیاسی شدن» را نه از طریقِ تئوری‌های دانشگاهی، بلکه از طریقِ مواجهه مستقیم با فروپاشیِ ارزش‌هایِ شایسته‌سالاری در نظامِ آموزشِ عمومی، تجربه کرده است.تا زمانی که زیرساخت‌های آموزشی اصلاح نشوند و از این چندپارگی و بی‌عدالتیِ ساختاری کاسته نشود، اعتراضاتِ دانش‌آموزان نه یک حادثه گذرا، بلکه نشانه فروپاشیِ اعتماد به «منطقِ شایسته‌سالاری» در جامعه خواهد بود.