دادرس مقدم – چندی پیش یکی از کارکنان شهرداری مشهد جملۀ تأمل‌برانگیزی گفت: «بر اساس کد ملی، بخش قابل توجه ای از املاک مشهد متعلق به مردم بیرجند است.» این گزاره، فارغ از دقت آماری، نشان‌دهنده یک واقعیت تلخ و شیرین است: توان مالی و سرمایه‌گذاری اهالی خراسان جنوبی قابل توجه است، اما این سرمایه عمدتاً به جای توسعۀ استان خود، صرف رونق شهرهای دیگر می‌شود. این پدیده ریشه در فرهنگ خاص مردم منطقه دارد؛ فرهنگِ «پنهان‌کاری اقتصادی» که در آن سرمایه‌دار محلی تمایل ندارد سرمایه‌اش در معرض دید همسایه و فامیل قرار گیرد. در جامعۀ کوچک خراسان جنوبی، خبر یک سرمایه‌گذاری سریع میان مردم می‌پیچد و با خود حاشیه‌ها، قضاوت‌ها و گاهی حسادت‌ها را به همراه می‌آورد. اما این فقط نوک کوه یخ است.از سوی دیگر، خود سرمایه‌گذارانی که تجربۀ فعالیت در استان‌هایی مثل خراسان رضوی، تهران، البرز و اصفهان را داشته‌اند، صراحتاً از «فضای بسته کارشناسی» در خراسان جنوبی می‌گویند. به باور آن‌ها، در این استان، سیستم اداری و کارشناسی تمایل به ریسک‌گریزی دارد؛ هر طرحی بارها و بارها در کمیته‌های مختلف بررسی می‌شود، کارشناسان از دادن نظر قاطع فرار می‌کنند تا مبادا مسئولیتی متوجهشان شود، و نتیجه آن‌که فرصت‌های سرمایه‌گذاری به جای آنکه در بازۀ چند هفته یا چند ماه تعیین تکلیف شوند، ماه‌ها و گاه سال‌ها بلاتکلیف می‌مانند. در چنین فضایی، طبیعی است که سرمایه‌گذار ترجیح دهد به جایی برود که زمان، طلای کمیاب‌تری است.اما ماجرای «مانع‌تراشی» فقط به کارشناسی‌های محافظه‌کارانه ختم نمی‌شود. برخی سرمایه‌گذاران از قوانین موازی و بخشنامه‌های متناقض در استان گلایه دارند. مثلاً دستگاهی مجوز می‌دهد، دستگاه دیگر شرط جدیدی می‌گذارد، و شهرداری یا فرمانداری نیز شرایط سومی تحمیل می‌کند. در شهرهای بزرگ، مشاوران حرفه‌ای و وکلا این مسیر را برای سرمایه‌گذار هموار می‌کنند، اما در خراسان جنوبی، فقدان نهادهای مشاوره‌ای قوی و اشتیاق پایین مدیران برای حل مسئله از مجرای غیررسمی و چابک، جذابیت سرمایه‌گذاری را به شدت کاهش می‌دهد. اینجاست که فرهنگ پنهان‌کاری پیش‌تر گفته‌شده، یک آسیب مضاعف هم ایجاد می‌کند: سرمایه‌گذاران حتی تجربیات تلخ خود را هم    سرمایه‌گذاران حتی تجربیات تلخ خود را هم علنی نمی‌گویند تا شاید اصلاحی صورت گیرد.نکتۀ مهم دیگر، نبود زنجیره‌های ارزش تکمیل‌شده در استان است. خراسان جنوبی در برخی محصولات کشاورزی و معدنی مزیت دارد، اما سرمایه‌گذار بومی ترجیح می‌دهد مواد خام را به استان‌های دیگر ببرد و در آنجا فرآوری کند، چون در داخل استان نه تامین‌کنندۀ مطمئن و به‌هزینۀ تجهیزات جانبی وجود دارد، نه نیروی متخصصِ در دسترس، و نه بازار مصرفِ مناسب. این یعنی حتی اگر سرمایه‌گذار رغبت کند، زنجیرۀ تأمین و توزیع، او را ناچار به خروج یا عدم سرمایه‌گذاری می‌کند. در مشهد، او فقط ملک می‌خرد و اجاره می‌دهد، بدون سردرگمی صنعتی. اگر امروز این پدیده را به درستی آسیب‌شناسی نکنیم، نه فقط سرمایه‌های بومی از استان فرار می‌کنند، بلکه نسل جدید کارآفرینان نیز الگو را از بزرگان خود می‌گیرند: «برای موفق شدن باید از این استان رفت.» اما فرض کنید همین سرمایه‌های سرگردان که اکنون در شهرهای بزرگ به قیمت‌های افسارگسیخته تبدیل به ملک و اشتغال برای غیربومی‌ها می‌شود، در قالب یک بستۀ سرمایه‌گذاری هدفمند در خراسان جنوبی هدایت گردد. این کار نیازمند تحول ریشه‌ای در سه محور است: نخست، تغییر نگاه فرهنگی از پنهان‌کاری به شفافیت هوشمندانه با تضمین حفظ اسرار تجاری؛ دوم، بازطراحی فرآیندهای کارشناسی با تأکید بر زمان‌بندی مشخص و حذف تصمیم‌گیری‌های سلیقه‌ای؛ و سوم، ایجاد شهرک‌های تخصصی با زیرساخت کامل و معافیت‌های مالیاتی که ریسک سرمایه‌گذاری در استان را کاهش دهد.بدون شک خراسان جنوبی از ظرفیت‌های انسانی و طبیعی بالایی برخوردار است، اما تا زمانی که فضای کارشناسی استان بسته، فرآیندها سخت‌گیرانه، و فرهنگ سرمایه‌گذاری پنهان‌نگر باقی بماند، مردم این دیار همچنان در مشهد، تهران و اصفهان «غریبه‌هایی توانمند» خواهند بود. وقت آن رسیده که به جای رونق شهرهای دیگر با سرمایه مردم خراسان جنوبی، به فکر توسعه پایدار درون‌استانی بود؛ توسعه‌ای که باور کند سرمایه‌گذار بومی سرباز توسعۀ استان است، نه مظنونی که باید تا آخرین استعلام، در صف‌های اداری معطل بماند.