جم – با آغاز رسمی ثبت‌نام متقاضیان نصب
پنل‌های خورشیدی پشت‌بامی، موجی از
امید و تردید هم‌زمان در میان مردم شکل
گرفته است؛ طرحی که در ظاهر می‌تواند
«خانه‌های خورشیدی» را به واقعیت نزدیک کند، اما در عمل برای بسیاری از شهروندان – به‌ویژه ساکنان آپارتمان‌ها – به مسیری پر از گره‌های پنهان تبدیل شده است. تجربه‌های میدانی نشان می‌دهد با وجود عزم دولت برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، بخش مهمی از مسیر عملیاتی هنوز با چالش‌های فنی، حقوقی و مالی گره خورده است؛ موضوعی که در استان‌های آفتابی کشور، از جمله خراسان جنوبی، بیش از هر جای دیگر اهمیت پیدا می‌کند.
ظرفیت‌های روی کاغذ محدودیت‌های روی بام
در نگاه کلان و بلند، سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر هدف‌گذاری بزرگی را برای رسیدن به ۱۰ هزار مگاوات برق پاک تعیین کرده و تسهیلات مختلفی از محل صندوق توسعه ملی برای حمایت از این مسیر تدوین شده است. اما آنچه در میدان رخ می‌دهد، نشان می‌دهد ضابطه‌های فنی و سقف‌های اداری هماهنگ نیستند. تجربه یک ساختمان ۳۶ واحدی با ۳۰۰ متر پشت‌بام مفید در خراسان جنوبی نشان می‌دهد ظرفیت فنی کنتور مشاعات امکان تولید تا ۲۰ کیلووات را فراهم می‌کند، اما مقررات توانیر سقف ۱۵ کیلووات را برای بخش خانگی تعیین کرده است. این تناقض در همان ابتدای مسیر، انگیزه بسیاری از متقاضیان را کاهش می‌دهد و عملاً بخش قابل توجهی از توان پشت‌بام‌ها را بلااستفاده می‌گذارد.
پیچیدگی فنی
و نبود تیم‌های کارشناسی
برای بسیاری از خانوارها، نصب نیروگاه خورشیدی نه یک تخصص فنی، بلکه یک سرمایه‌گذاری آینده‌نگرانه است؛ اما وقتی فردی تصمیم می‌گیرد مسیر ثبت‌نام را طی کند، ناگهان با فهرست سنگینی از داده‌های فنی مواجه می‌شود: توان پمپ‌ها، تعداد آسانسورها، انرژی مصرفی مشاعات، زمان‌های احتمالی خاموشی، تعداد درب‌های برقی و ظرفیت ذخیره‌سازی مورد نیاز. ارائه این حجم اطلاعات برای یک شهروند عادی تقریباً غیرممکن است. درحالی‌که در بسیاری از کشورهای دیگر، تیم‌های کارشناسی به محل مراجعه می‌کنند و گزارش کامل فنی
را تهیه می‌کنند، در ایران هنوز چنین سازو
کاری عمومی نشده است. نتیجه این خلأ، سردرگمی و بی‌میلی متقاضیان است.
تسهیلات جذاب روی کاغذ؛ آورده‌های سنگین در واقعیت
اگرچه توانیر تسهیلات ۳۳ تا ۳۷ میلیون تومانی به ازای هر کیلووات را برای
نیروگاه‌های کوچک در نظر گرفته، اما تجربه
واقعی نشان می‌دهد هزینه نهایی یک نیروگاه ۱۵ کیلوواتی هایبرید حدود ۶۹۰ میلیون تومان است. یعنی پس از دریافت تسهیلات ۳۰۰ میلیونی، مالک باید حدود ۳۹۰ میلیون تومان آورده نقدی داشته باشد. این عدد برای بسیاری از خانواده‌ها – به‌ویژه در استان‌هایی با درآمد نسبتاً پایین مانند خراسان جنوبی – عملاً مانع
اصلی اجرای پروژه است. بنابراین اگرچه در
ظاهر مسیر مالی جذاب به‌نظر می‌رسد، اما در عمل فاصله میان ارقام روی تابلو و توان واقعی مردم زیاد است.
سد بزرگ چک شخصی
و خلأ حقوقی ساختمان‌ها
مهم‌ترین گره اجرایی در نیروگاه‌های پشت
بامی، الزام بانک به ارائه چک شخصی است؛ آن هم نه از مالک نیروگاه، بلکه از کسی که کنتور مشاعات به نام اوست. در بسیاری از ساختمان‌ها، کنتور مشاعات هنوز به نام سازنده ثبت شده و انتقال آن نیز مشکلات حقوقی و رضایت جمعی نیاز دارد. همچنین مدیر ساختمان – که معمولاً داوطلبانه فعالیت می‌کند- حاضر نیست چک چندصد میلیونی را از حساب شخصی ارائه کند. نبود شخصیت حقوقی برای هیئت‌مدیره ساختمان‌ها باعث شده پروژه‌های خورشیدی آپارتمانی عملاً در اولین مرحله متوقف شوند. بسیاری از ساکنان نیز حاضر نیستند برای پروژه‌ای که مالکیت مشترک دارد، بدهکار بانکی شوند. این گره حقوقی، بزرگ‌ترین مانع توسعه نیروگاه‌های پشت‌بامی در کشور و خراسان جنوبی است.
اختلاف رویه بین پلتفرم‌ها؛ سردرگمی یا فرصت؟
گزارش‌ها نشان می‌دهد دو پلتفرم فعال، «برق‌تو» و «آچاره»، مسیرهای متفاوتی را برای ثبت‌نام ارائه می‌دهند. برق‌تو تنها کنتور مشاعات را معتبر می‌داند و به همین دلیل بار مالی و حقوقی پروژه بر گردن یک فرد می‌افتد. اما آچاره اعلام می‌کند که هر واحد مسکونی نیز می‌تواند به‌طور جداگانه تسهیلات دریافت کند و دو یا چند واحد قادرند با مشارکت، یک نیروگاه مشترک ایجاد کنند. این رویکرد می‌تواند بار مالی را از ۳۹۰ میلیون به حدود ۲۰ میلیون تومان کاهش دهد. این اختلاف رویه از یک‌سو سردرگمی ایجاد کرده، اما از سوی دیگر اگر الگوی آچاره رسمی‌سازی شود، می‌تواند راه‌حلی برای ساختمان‌های چندواحدی باشد.
در کنار این چالش‌ها، موضوع بازگشت سرمایه نیز مورد توجه متقاضیان است. برآوردها نشان می‌دهد اگر برق تولیدی به ساتبا فروخته شود، حدود ۱۰ میلیون تومان و اگر از طریق برخی پلتفرم‌ها عرضه شود تا ۱۵ میلیون تومان در ماه درآمد خواهد داشت. به این ترتیب بازگشت
سرمایه بین چهار تا پنج سال امکان‌پذیر است؛ البته مشروط به حل مشکلات ضمانت، آورده و زیرساخت حقوقی.
امروز خراسان جنوبی یکی از استان‌هایی است که ظرفیت بسیار بالایی برای توسعه
انرژی خورشیدی دارد، اما تجربه‌های ثبت‌نام نشان می‌دهد موانع متعدد باعث شده بسیاری از پشت‌بام‌های این استان هنوز به نیروگاه خورشیدی تبدیل نشوند. اگر دولت و بانک‌ها شروط ضمانت را اصلاح کنند، هیئت‌مدیره ساختمان‌ها شخصیت حقوقی پیدا کنند و روند ثبت‌نام شفاف شود، می‌توان انتظار داشت سهم نیروگاه‌های خانگی در این استان چند برابر شود. در چنین شرایطی، نه‌تنها شبکه برق در ساعات اوج مصرف تقویت خواهد شد، بلکه درآمدی پایدار و کم‌ریسک برای خانوارها ایجاد می‌شود؛ درآمدی که در استان‌هایی با تابش آفتاب بلندمدت، به‌ویژه خراسان جنوبی، می‌تواند اقتصاد خانوار را متحول کند.
