دادرس مقدم – سخنان اخیر وزیر کشور درباره «محاصره‌ناپذیر بودن ایران بزرگ اسلامی» اگر فقط یک شعار سیاسی تلقی شود، حق مطلب ادا نمی‌شود. واقعیت این است که امروز، جغرافیا و مرزهای ایران ـ به‌ویژه در شرق کشور ـ به نقطه اتکای راهبردی برای دورزدن تحریم‌ها و محاصره اقتصادی تبدیل شده‌اند. در این میان، خراسان جنوبی و مرزهای آن با افغانستان، دیگر صرفاً یک حاشیه جغرافیایی نیست؛ بلکه می‌تواند به خط مقدم جنگ اقتصادی بدل شود. کشور در سال‌های اخیر زیر فشار بی‌سابقه نوسان‌های اقتصادی، محدودیت‌های بانکی و تحریم‌های نفتی بوده است. اما همان‌طور که جنگ تحمیلی سوم، چهره جدیدی از تاب‌آوری ایران را آشکار کرد، امروز نیز جنگ اقتصادی، ظرفیت‌های ناشناخته‌ای را در مرزها و استان‌های کمتر دیده‌شده‌ای مثل خراسان جنوبی برجسته کرده است. استانی که در بسیاری از شاخص‌ها جزو محروم‌ترین‌هاست، می‌تواند در معادلات تجارت منطقه‌ای و امنیت غذایی کشور، نقشی فراتر از وزن جمعیتی خود ایفا کند. وقتی وزیر کشور به وقتی وزیر کشور به استانداران مرزی دستور می‌دهد با بهره‌گیری حداکثری از اختیارات ویژه، تهدید محاصره دریایی را بی‌اثر کنند، معنایش این است که بخشی از بار سنگین تأمین کالاهای اساسی و امنیت معیشت مردم، باید از دوش بنادر جنوبی برداشته و روی شانه‌های مرزهای زمینی گذاشته شود. در این جابجایی نقش، خراسان جنوبی با مرز زمینی و گذرگاه‌هایی چون «ماهیرود» می‌تواند شاه‌راه اتصال ایران به افغانستان، آسیای میانه و حتی بازارهای دورتر باشد. بر اساس داده‌های موجود در گزارش‌های اقتصادی، مرزهای ایران و افغانستان در سه کریدور اصلی تعریف می‌شوند: مسیر شمالی (دغارون)، مسیر مرکزی، و مسیر جنوبی که از بنادر جنوبی به سمت زابل و افغانستان می‌رود و مرز «ماهیرود» در خراسان جنوبی، حلقه کلیدی همین مسیر جنوبی است. این محور، امکان اتصال بنادر خلیج فارس و دریای عمان به عمق خاک افغانستان و پس از آن به آسیای میانه را فراهم می‌کند؛ یعنی دقیقاً همان چیزی که در شرایط تحریم، ارزش استراتژیک پیدا می‌کند: راه‌گذرهای جایگزین برای تجارت. اگر محاصره دریایی به‌عنوان یکی از سناریوهای دشمن جدی فرض شود، پاسخ ایران نمی‌تواند صرفاً دفاعی و انفعالی باشد. پاسخ راهبردی یعنی فعال کردن ظرفیت‌های پنهان. خراسان جنوبی، با مرز طولانی و مطمئن با افغانستان، مزیت کم‌نظیری برای تبدیل شدن به کریدور جایگزین تأمین کالاهای اساسی کشور دارد؛ از غلات و نهاده‌های دامی تا مصالح ساختمانی و حتی ترانزیت کالا برای بازارهای ثالث. این استان می‌تواند از یک «مرز فراموش‌شده» به «گره راهبردی» در شبکه تأمین ملی بدل شود. سخن از تجارت مرزی، صرفاً به معنای عبور چند کامیون از مرز نیست. در منطق اقتصاد مقاومتی، مرز یعنی زنجیره‌ای از زیرساخت‌ها، تعاونی‌های مرزنشین، بازارچه‌های رسمی، معابر کنترل‌شده، انبارها، سردخانه‌ها، مراکز لجستیک و شبکه حمل‌ونقل هوشمند. هر کامیونی که از مرز ماهیرود تردد می‌کند، در واقع حلقه‌ای از یک زنجیره بزرگ‌تر است که می‌تواند همزمان سه هدف را محقق کند: تأمین امنیت غذایی کشور، ایجاد اشتغال در استان مرزی و بی‌اثر کردن فشارهای تحریمی بر حلقه‌های واردات و صادرات. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که هر جا تجارت مرزی در قالب‌های قانونی و زیر نظر دستگاه‌های مسئول تقویت شده، هم معیشت مرزنشینان بهبود یافته و هم قاچاق و اقتصاد زیرزمینی تضعیف شده است. در خراسان جنوبی نیز هر واحد تولیدی که به مدد صادرات مرزی سرپا مانده، در واقع یک سنگر در مقابل موج تعدیل نیرو و بیکاری بوده است. وقتی یک کارخانه کوچک در بیرجند یا سربیشه به‌واسطه صادرات به افغانستان به فعالیت خود ادامه می‌دهد، یعنی چند ده خانوار از سقوط به زیر خط فقر نجات یافته‌اند و چند جوان کمتر در صف مهاجرت و حاشیه‌نشینی قرار گرفته‌اند. دستور اخیر وزیر کشور مبنی بر تعامل نزدیک استانداران مرزی با وزارتخانه‌های اقتصاد، صمت، راه و شهرسازی و جهاد کشاورزی، اگر در خراسان جنوبی جدی گرفته شود که با توجه به برنامه های استاندار می تواند افق خوبی برایش متصور بود ، می‌تواند به یک الگوی ملی تبدیل گردد. چرا نتوانیم خراسان جنوبی را به «آزمایشگاه سیاست‌های ضدتحریمی» در حوزه تجارت مرزی تبدیل کنیم؟ از تسهیل فرآیندهای گمرکی و کاهش زمان ترخیص کالا، تا راه‌اندازی کریدورهای سبز برای کالاهای اساسی، همه اینها می‌تواند با اختیارات ویژه استاندار، در مقیاس استانی آغاز و سپس در سطح ملی تعمیم یابد. منتقدان ممکن است بگویند استان‌های مرزی خود با چالش‌هایی مانند کمبود زیرساخت، ضعف شبکه ریلی و جاده‌ای، و محدودیت‌های امنیتی روبه‌رو هستند. پاسخ روشن است: اگر قرار است محاصره اقتصادی را بشکنیم، باید سرمایه‌گذاری در مرز را نه یک هزینه، بلکه یک سرمایه‌گذاری ملی برای بقا و تاب‌آوری کشور بدانیم. توسعه راه‌های دسترسی به مرز ماهیرود، ایجاد پایانه‌های استاندارد صادراتی، تقویت گمرکات و هوشمندسازی نظارت‌ها، اولویت‌هایی هستند که بازگشت سرمایه آن‌ها در سطح ملی و نه صرفاً استانی قابل محاسبه است.در این میان، نقش تعاونی‌های مرزنشین در خراسان جنوبی نباید به چند نام و تابلو محدود شود. اگر هدف، بی‌اثر کردن تهدید محاصره دریایی است، باید مردم مرزنشین را به شریک راهبردی سیاست‌های اقتصادی تبدیل کرد، نه صرفاً دریافت‌کنندگان یارانه یا کمک‌های مقطعی. واگذاری بخشی از سهمیه واردات و صادرات در قالب تعاونی‌های قدرتمند و شفاف، می‌تواند هم احساس تعلق و مشارکت را تقویت کند و هم کانال‌های رسمی تجارت را در مقابل شبکه‌های غیرقانونی قدرتمندتر سازد. خراسان جنوبی اما تنها یک گذرگاه تجاری نیست؛ این استان می‌تواند نقش پیشران را در دیپلماسی اقتصادی با افغانستان و همسایگان شرقی بر عهده بگیرد. بازار افغانستان، با وجود همه بی‌ثباتی‌های سیاسی، همچنان تشنه کالا، خدمات و دانش فنی ایران است. از مصالح ساختمانی و محصولات کشاورزی تا خدمات فنی ـ مهندسی و انرژی، هر کالایی که از مرزهای این استان روانه بازارهای شرقی می‌شود، علاوه بر ارزآوری، یک پیام روشن دارد: ایران در سخت‌ترین شرایط نیز به‌جای انزوا، بر شبکه‌سازی اقتصادی و همبستگی منطقه‌ای تکیه می‌کند.اگر قبول داریم که جنگ اقتصادی، جنگ بر سر «زنجیره تأمین» است، آن‌گاه باید بپذیریم که هر گره جدیدی که به شبکه تجارت قانونی کشور افزوده می‌شود، یک حلقه از زنجیره محاصره را می‌گسلد. خراسان جنوبی با موقعیت ویژه خود، می‌تواند نقش «گره جایگزین» را در مواقع بحران ایفا کند. یعنی هر زمان فشار بر مسیرهای دریایی و بنادر افزایش یافت، مسیر زمینی شرق، ظرفیت لازم برای جبران بخشی از این فشار را داشته باشد؛ چه در واردات کالاهای اساسی، چه در صادرات محصولات ایرانی به بازارهای منطقه. اما تحقق این نقش، تنها با دستور و بخشنامه ممکن نیست. نیازمند یک تغییر زاویه دید هستیم: نگاه از «مرز به‌عنوان نقطه هزینه‌زا و امنیتی» به «مرز به‌عنوان فرصت راهبردی و موتور رشد». اگر این تغییر نگاه در سطح ملی و استانی تثبیت شود، آن‌گاه سرمایه‌گذار بخش خصوصی با اطمینان بیشتری به ایجاد انبار، سردخانه، کارخانه‌های بسته‌بندی و واحدهای تولید صادرات‌محور در خراسان جنوبی ورود خواهد کرد. در این صورت، هر واحد تولیدی جدید، حکم یک سنگر تازه در جبهه جنگ اقتصادی را خواهد داشت.امروز پرسش اصلی این است: آیا خراسان جنوبی و دیگر استان‌های شرقی را در حد ظرفیت واقعی‌شان می‌بینیم؟ یا هنوز این مناطق در ذهن برنامه‌ریزان، حاشیه‌ای دور از مرکز تلقی می‌شوند؟ اگر پاسخ دوم صادق باشد، محاصره‌ناپذیری ایران صرفاً در سطح شعار می‌ماند. اما اگر خراسان جنوبی را به‌عنوان «دروازه شرقی شکست محاصره اقتصادی» به رسمیت بشناسیم، آنگاه تقویت مرز، توسعه زیرساخت و توانمندسازی مردم این استان، بخشی جدایی‌ناپذیر از راهبرد ملی عبور از بحران خواهد بود. ایران بزرگ اسلامی، با بیش از هشت هزار کیلومتر مرز آبی و خاکی، محکوم به محاصره‌ناپذیری است؛ به شرط آنکه از همه این مرزها فعالانه استفاده کند. خراسان جنوبی می‌تواند نمونه عینی این گزاره باشد؛ استانی که اگر چه سال‌ها زیر سایه اخبار استان‌های بزرگ‌تر مانده، اما امروز فرصت آن را دارد که در خط مقدم شکست محاصره اقتصادی بایستد. انتخاب با ماست: مرزهای شرقی را به حاشیه بفرستیم، یا آن‌ها را به نقطه تمرکز اراده ملی برای عبور از بحران تبدیل کنیم.
(لطفاً نظرات و پیشنهادات خود درباره این سرمقاله را از طریق 09155665782 ارسال بفرمایید)