اصغری – این روزها بحث مذاکرات برای پایان جنگ به شدت جدی شده است و گمانه زنی هارای دوران رونق در کشور زیاد دیده می شود هر چند نتیجه مذاکرات قطعی نیست اما به هر صورت دوران پساجنگ برای ایران، نه صرفاً زمانه‌ای برای بازگشت به آرامش، بلکه سرفصلی برای بازتعریف ظرفیت‌های مغفول مانده در استان‌های مرزی و استراتژیکی همچون خراسان جنوبی است. عبور از بحران‌های بین‌المللی و رسیدن به ثبات سیاسی، ناگزیر موجی از آزادسازی منابع ارزی و گشایش‌های اقتصادی را به همراه خواهد داشت که نخستین ترکش‌های مثبت آن در بازارهای سرمایه‌ای نظیر مسکن ظاهر می‌شود. با این حال، نباید فراموش کرد که هر فرصت بزرگی در بطن خود چالشی عمیق نهفته دارد و خراسان جنوبی در این پیچ تاریخی، با پارادوکس «ثروتِ منابع» و «فقرِ زیرساخت» روبروست که اگر برای آن تدبیری نشود، رونق اقتصادی تنها به یک تورم بی‌حاصل تبدیل خواهد شد.
انفجار ساخت‌وساز؛ اما با چه نیروی کاری؟
نخستین و جدی‌ترین اولویتی که در فردای توافق و گشایش‌های مالی گریبان‌گیر استان خواهد شد، حوزه مسکن و زیرساخت‌های عمرانی است. با سرازیر شدن منابع مالی به این بخش، تقاضا برای ساخت‌وساز جهش می‌یابد، اما واقعیت تلخ این است که نبود نیروی کار ماهر و حتی ساده در سطح استان بیداد خواهد کرد. سال‌ها مهاجرت نخبگان و نیروهای کار به مراکز صنعتی کشور، اکنون استان را در موقعیتی قرار داده که در آستانه یک انفجار عمرانی، دست‌های خالی برای اجرا دارد؛ لذا تربیت فوری نیروی انسانی و ایجاد مشوق‌های ماندگاری، نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی زیستی برای جلوگیری از توقف پروژه‌های ملی مسکن در منطقه است.
معادن ثروتمند، زنجیره ناقص
در همین راستا، چالش دوم که ستون فقرات اقتصاد خراسان جنوبی را هدف قرار می‌دهد، بن‌بست‌های موجود در زنجیره فولاد و تأثیر مستقیم آن بر معادن غنی استان است. مشکلات ریشه‌ای که در سال‌های اخیر برای کارخانه‌های فولاد به وجود آمده، اکنون به‌مثابه یک دومینو به معادن سنگ‌آهن و زغال‌سنگ ما رسیده و آن‌ها را در آستانه رکودی ناخواسته قرار داده است. اگر دولت و بخش خصوصی در دوران پساجنگ نتوانند زنجیره ارزش را از استخراج تا فرآوری نهایی در داخل خود استان تکمیل یا فکری برای موضوع صادرات کنند، معادن ما همچنان اسیر نوسانات بازار فولاد باقی مانده و فرصت طلایی صادرات به بازارهای منطقه از دست خواهد رفت.
توسعه بدون آب؛ رؤیایی خطرناک
از سوی دیگر، توسعه صنعتی و معدنی در این دوران بدون حل معمای آب و انرژی خورشیدی، خیالی خام بیش نیست. خراسان
جنوبی در حالی به سمت صنعتی‌شدن حرکت می‌کند که تراز آب زیرزمینی منفی است و ناترازی برق، چرخ‌های تولید را در تابستان‌ها کند می‌کند. اولویت حیاتی پساجنگ باید انتقال فناوری‌های نوین بازچرخانی آب به صنایع و تبدیل استان به قطب انرژی‌های پاک باشد؛ چرا که سرمایه‌گذار هوشمند در دورانی که تحریم‌ها کنار رفته‌اند، جایی را برای سرمایه‌گذاری انتخاب می‌کند که پایداری انرژی و منابع پایه در آن تضمین شده باشد، نه سرزمینی که در عطش آب و خاموشی برق می‌سوزد.
کشاورزی صادراتی یا ادامه خام‌فروشی؟
اما نباید از یاد برد که اقتصاد خراسان جنوبی پیوندی دیرینه با خاک و مرز دارد. پساجنگ باید زمانه‌ای باشد که کشاورزی سنتی و کم‌بازده استان به سمت صنایع تبدیلی و بسته‌بندی با استانداردهای جهانی حرکت کند. محصولات استراتژیکی مثل زعفران و زرشک در نبود یک دیپلماسی اقتصادی فعال، دهه‌هاست که به ثمن بخس از دست می‌روند؛ حال که درهای تجارت جهانی گشوده می‌شود، ایجاد برندینگ واحد و پایان دادن به خام‌فروشی محصولات کشاورزی، باید در صدر برنامه‌های توسعه‌ای
مدیریت ارشد استان قرار گیرد تا ارزش افزوده واقعی به جیب کشاورز بازگردد.
ریل توسعه؛ کی به شرق می رسد؟
در کنار این اولویت‌های اقتصادی، چالش حمل‌ونقل و کریدورهای مواصلاتی همچنان سد بزرگی در برابر توسعه پساجنگ است. راه‌آهن شرق و جاده‌های ترانزیتی استان نباید در پیچ‌وخم بروکراسی و کمبود اعتبار باقی بمانند. اگر قرار است خراسان جنوبی پل ارتباطی آسیای میانه به آب‌های آزاد باشد، تکمیل زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای نه تنها یک پروژه عمرانی، بلکه یک اقدام امنیتی و سیاسی برای تثبیت قدرت ایران در منطقه است؛ فقدان این زیرساخت‌ها در دوران رونق، یعنی واگذاری زمین بازی تجارت به رقبای منطقه‌ای که ثانیه‌شماری می‌کنند تا جای خالی ما را پر کنند.
از جنبه مدیریتی نیز، بزرگ‌ترین تهدید در دوران جدید، بقای تفکرات دیوان‌سالارانه و بروکراسی فرسوده‌ای است که سرعت آن با
سرعت تحولات جهانی همخوانی ندارد. پساجنگ نیازمند مدیرانی است که به جای نامه‌نگاری‌های بی‌پایان، به دنبال حذف گلوگاه‌های مجوزدهی و جذب سرمایه‌های سرگردان باشند. اگر قرار باشد همان مدل‌های قدیمی مدیریتِ توزیعِ فقر در دورانِ وفورِ منابع نیز تکرار شود، آزادسازی منابع تنها به رانت‌خواری و پروژه‌های نیمه‌تمامِ بیشتر ختم خواهد شد و نفع آن به توده‌های مردم نخواهد رسید.
در این میان، نقش دانشگاه‌ها و مراکز علمی استان در تأمین مغزافزار توسعه غیرقابل انکار است. پیوند میان صنعت و دانشگاه در خراسان جنوبی نباید در حد همایش‌های نمایشی باقی بماند. ما به مهندسانی نیاز داریم که الفبای کار در محیط‌های کم‌آب را بدانند و متخصصانی که بتوانند هوش مصنوعی را در خدمت اکتشافات معدنی عمقی درآورند. این شکاف عمیق میان تخصص موجود و نیازِ آینده بازار کار، اگر با برنامه‌زیری فوری پر نشود، به معنای واردات نیروی متخصص از خارج استان و تشدید نابرابری‌های اجتماعی خواهد بود.
مسئله مرز و صادرات به افغانستان نیز در دوران جدید باید از نگاه صرفاً امنیتی به نگاه اقتصادی-توسعه‌ای تغییر جهت دهد. خراسان جنوبی با داشتن مرزهای طولانی و بازار تشنه همسایه، می‌تواند به هاب صادرات خدمات فنی و مهندسی تبدیل شود.
بازگشایی بازارچه‌های مرزی و تسهیل تردد تجار، خون تازه‌ای در رگ‌های اقتصاد خرد استان جاری خواهد کرد که اثرات آن بسیار سریع‌تر از پروژه‌های کلان ملی در سفره مردم مرزنشین دیده می‌شود و امنیت پایدار را از طریق رفاه اقتصادی تأمین می‌کند.
با این همه، موفقیت در تمام این عرصه‌ها در گرو حفظ و ارتقای سرمایه اجتماعی است که در سال‌های سخت شکل گرفته است. مردمی که در دوران فشار و سختی پشت نظام و سرزمین‌شان ایستادند، اکنون در دوران گشایش، انتظار دارند عدالت در توزیع منابع را به چشم ببینند. هرگونه تبعیض در تخصیص اعتبارات پساجنگ یا بی‌توجهی به مناطق محروم‌تر استان، می‌تواند این پیوند عمیق را سست کند؛ لذا شفافیت در عملکرد مسئولان و مشارکت دادن واقعی مردم در پروژه‌های توسعه‌ای، ضامن بقای وحدت ملی در دوران جدید است.
در نهایت، واقعیت این است که زمان برای استان به سرعت در حال سپری شدن است. پنجره فرصت‌های پساجنگ نه قطعی و صد البته همیشگی نیست و رقابت استان‌ها برای جذب منابع آزاد شده، بی‌رحمانه خواهد بود. اگر مسئولان استانی نتوانند از همین امروز نقشه راه دقیقی برای مدیریت بحران نیروی کار در بخش مسکن، حل معضل زنجیره فولاد و تأمین پایدار آب و برق ترسیم کنند، فردای توافق تنها شاهد عبور قطار توسعه از کنار مرزهایمان خواهیم بود بدون آنکه توقفی در ایستگاه رفاه مردم این منطقه داشته باشد.
