میرکلانی – با آغاز فصل گرما و افزایش محسوس دما، تدریجاً صدای روشن شدن کولرهای آبی در سراسر خراسان جنوبی بلند می‌شود. بارندگی‌های نسبتاً مناسب بهاری امسال و بارش های خوب سال گذشته اگرچه از نظر روحی برای مردم و کشاورزان امیدوارکننده بوده، اما متأسفانه این «بهار سبز» به «تله امنیت روانی» بدل شده است. اهالی به تصور اینکه سفره‌های زیرزمینی پر شده‌اند، مقوله صرفه‌جویی را به دست فراموشی سپرده‌اند. هشداری بر اساس آمار رسمی می گوید : سدهای استان تنها ۱۷ درصد پُر هستند و آبی که مردم بیرجند مصرف می‌کنند، مربوط به سفره‌های آبی با عُمر ۱۷ هزار سال پیش است که دیگر تجدیدپذیر نیست . این اعداد و ارقام نشان می‌دهد که در آستانه یک تابستان داغ، نه تنها جای خیال نداریم، بلکه با فاجعه‌ای خاموش روبروییم.
دیهوک؛ پیش‌لرزه بحران پیش از شروع اوج مصرف
در حالی که هنوز گرمای ۴۰ درجه استان فرا نرسیده، زلزله بی آبی در شهر دیهوک (طبس) به صدا درآمده است. ساکنان دیهوک که انتظار دارند در ابتدایی‌ترین نیاز زندگی، آبی پایدار داشته باشند، این روزها با قطعی مکرر و افت شدید فشار آب مواجه هستند.
اعتراضات به حدی رسیده که یکی از شهروندان در گفت‌وگو با خبرنگار ما تصریح کرد: «آب ابتدایی‌ترین نیاز زندگی است، اما در بهار هم قطع است و هیچ پاسخ روشنی نمی‌دهند.» نکته هشداردهنده اینجاست که اگر زیرساخت آبرسانی و ایستگاه‌های پمپاژ در همین هوای معتدل بهار توان تأمین فشار پایدار را ندارند، برای تیر و مردادی که هواشناسی پیش‌بینی می‌کند دمای استان ۴ تا ۸ درجه گرم‌تر از نرمال شود ، چه تدبیری اندیشیده شده است؟ این اعتراضات دیهوک نه یک حادثه، که یک«هشدار راهبردی» است که نباید نادیده گرفته شود.
امید بی‌پشتوانه؛ سفره‌هایی که دیگر جوابگو نیستند
بارندگی‌های اخیر چقدر در سفره‌های آب زیرزمینی اثر گذاشته است؟ پاسخ مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای روشن است: «علیرغم افزایش ۹.۵ میلیون مترمکعبی ورودی آب نسبت به سال گذشته، این مقدار در برابر ظرفیت مخازن و نیاز استان کافی نیست» . وضعیت سدهای استان فاجعه‌بارتر است؛ از مجموع ظرفیت ۷۵ میلیون مترمکعبی سدها، هم‌اکنون تنها ۱۳.۲ میلیون مترمکعب (۱۷ درصد) آب ذخیره شده است و ۸۳ درصد مخازن خالی است .
در چنین شرایطی، تأمین ۹۵ درصد آب استان از منابع زیرزمینی انجام می‌شود ، در حالی که ما سالانه ۱۰۱ میلیون مترمکعب بیشتر از ظرفیت مجاز برداشت می‌کنیم. سقف مجاز برداشت کشاورزی ۳۴۶ میلیون مترمکعب است، اما عدد واقعی ۵۵۳ میلیون مترمکعب است. یعنی هر روز که می‌گذرد، کسری مخزن بیشتری انباشته و زمین در ۱۷ نقطه استان فرو می‌نشیند . با این داده‌ها، آیا بارندگی بهاری می‌تواند اطمینان‌بخش باشد؟ قطعاً خیر.
روستاهای تشنه و باغ ویلاهای سیراب؛ ناعدالتی آشکار آب
استان خراسان جنوبی ماهیتاً روستایی و دارای جمعیت پراکنده است. به برکت نظام اسلامی، آبرسانی به دورافتاده‌ترین نقاط انجام شده، اما اکنون کیفیت این خدمات با چالش جدی مواجه است. آمارها نشان می‌دهد آب شرب ۴۷۵ روستای استان با جمعیتی بیش از ۶۵ هزار نفر از طریق تانکر تأمین می‌شود . این یعنی قطعی و کم‌فشاری برای روستاییان به یک عادت تلخ تبدیل شده است.
اما سوال اساسی اینجاست: چرا با وجود چنین وضعیت بحرانی، سالانه شاهد احداث و توسعه
باغ‌های لوکس و ویلاهای حومه‌ای در همین روستاها هستیم که آب شرب گران‌بها را صرف آبیاری چمن و استخر می‌کنند؟ زمزمه جیره‌بندی برای روستاییان بومی که صرفاً برای آشامیدن آب نیاز دارند، راهکار عادلانه‌ای نیست. تدبیر واقعی، بازتعریف جدی تعرفه‌های آب و اخذ هزینه‌های سنگین از مصارف غیر مجاز و تفریحی در روستاهاست. متأسفانه این پیشنهاد کارشناسی سالهاست مطرح می‌شود اما تاکنون نتیجه عملی نداشته است.
طرح انتقال آب از عمان و وعده‌های تکراری؛ فرصت سوزی یا غفلت؟
در میانه این بحران، چشم امید مسئولان به طرح ملی انتقال آب از دریای عمان دوخته شده است. بر اساس برنامه، سهم خراسان جنوبی از این طرح ۱۸۰ میلیون مترمکعب در سال خواهد بود که ۶۰ میلیون آن برای صنعت و مابقی برای شرب پیش‌بینی شده است . مسیرسازی خط لوله در استان ۷۷ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.اما واقعیت تلخ این است که این آب بر اساس جدیدترین زمان‌بندی، تا سال ۱۴۰۸ به خراسان جنوبی نخواهد رسید . یعنی ما با پنج تابستان داغ و طاقت‌فرسای دیگر فاصله داریم. استاندار خراسان جنوبی اخیراً تأکید کرده که پروژه‌های نیمه‌تمام آب باید پیش از تابستان تعیین تکلیف شوند ، اما آیا با وضع موجود و این تأکیدات مسوولین اقدامات کافی را به سرانجام خواهند رساند؟ آیا نظارت جدی بر چاه‌های غیرمجاز و الگوی کشت صورت می‌گیرد؟
مردم دیهوک در اعتراض خود خواستار سه چیز شدند: اقدام فوری، پاسخگویی شفاف و تأمین پایدار آب . این سه خواسته، حداقل حقوق شهروندی در استانی است که با بحران خاموش آب دست و پنجه نرم می‌کند.گزارش میدانی نشان می‌دهد که ضعف اساسی نه فقط در زیرساخت، بلکه در فقدان شفافیت اطلاع‌رسانی و اجرای قاطع قوانین است. تا زمانی که هزینه واقعی آب برای مصرف‌کنندگان لوکس و کشاورزان پرمصرف محاسبه نشود و تا وقتی که مردم درباره عمر سفره‌های آب (۱۷ هزار ساله بودن منابع) آگاه نشوند، هر بهار پربارانیدوباره بهانه‌ای برای فراموشی صرفه‌جویی خواهد شد و هر تابستانی با گلایه هایی شبیه دیهوک آغاز خواهد شد.مسئولان شرکت آب‌وفاضلاب باید پاسخ دهند: آیا برنامه عملیاتی مشخصی برای جلوگیری از تکرار وضعیت دیهوک در سایر شهرها و روستاها در تابستان ۱۴۰۴ دارند؟
