کاری- در دل کویر و در کنار قنات‌های خاموش، سروهایی در روستای اسفاد ایستاده‌اند که نه‌تنها سایه‌بانی برای خستگی مسافران، بلکه ستون‌هایی زنده از تاریخ، باور و خاطره‌اند. مردم می‌گویند این درخت از روزگار پدرانِ پدرانشان، سبز و استوار مانده و هنوز هم نگاهش روستا را به زندگی پیوند می‌زند.
در ۱۵ کیلومتری شهر حاجی‌آباد، روستای تاریخی اسفاد آرام گرفته؛ جایی میان کوه و کویر، با بافتی سنتی، باغ‌های انار و بادام، و سروهایی که گویی از دل افسانه‌ها روییده‌اند. کارشناسان محیط‌زیست، سن یکی از این سروها را حدود هزار سال تخمین زده‌اند؛ درختی که سرمای کوهستان، گرمای کویر و خشکسالی‌های پی‌درپی را تاب آورده و هنوز سبز است.برای مردم اسفاد، این سرو تنها یک درخت نیست؛ هویت و حافظه روستاست. بسیاری از مراسم مذهبی، دعاها، شادی‌ها و حتی دلتنگی‌ها در سایه همین درخت اتفاق افتاده است. کربلایی عباس، پیرمرد ۸۵ ساله روستا در گفت‌وگو با آوای خراسان جنوبی می‌گوید:«پدرِ پدربزرگ من می‌گفت این سرو وقتی جوان بود، همین مسجد قدیمی تازه ساخته شده بود. هیچ‌وقت ندیدم برگش زرد شود. زمستان‌ها زیر شاخه‌هایش پناه می‌گرفتیم. وقتی قنات کم‌آب می‌شد، مردم زیر این سرو شمع روشن می‌کردند و دعا می‌خواندند.»
آیین‌ها و باورهای مردم در سایه سرو
در باور مردم اسفاد، سرو زنده است؛ دعا می‌خواند، از روستا نگهبانی می‌کند و برکت می‌آورد. در مراسم باران‌خواهی، زنان با تنگ‌های آب به پای سرو می‌روند و دعا می‌کنند.
نوروز را زیر سایه‌اش تحویل می‌گیرند و در ایام محرم، شال‌های سیاه بر شاخه‌های بلندش می‌بندند. یکی از زنان روستا می‌گوید: «هر وقت باد می‌آید و سرو صدا می‌دهد، می‌گویند دارد برای روستا دعا می‌کند. کسی جرئت ندارد شاخه‌اش را ببُرد، چون می‌گویند برکت خانه‌ها از آن می‌آید.»
سرو و قنات؛ پیوند زندگی و آب
ریشه سرو اسفاد دقیقاً کنار قنات قدیمی روستا گسترده شده است. قناتی که روزگاری منبع آب شرب و کشاورزی مردم بوده. کارشناسان محلی معتقدند این هم‌جواری تصادفی نیست؛ سرو با ریشه‌های عمیقش به رطوبت دائمی قنات دسترسی داشته و همین، رمز ماندگاری هزارساله‌اش بوده است. یکی از اعضای شورای روستا می‌گوید:«اگر سرو خشک شود یعنی قنات نفس نمی‌کشد. حیات این درخت یعنی حیات روستا. ما همیشه نگهبان سرو بوده‌ایم.»
میراثی فراتر از یک درخت
سروهای کهن زیرکوه فقط بخشی از طبیعت نیستند؛ به گورستان‌های تاریخی، قنات‌های باستانی و آثار پیش از اسلام گره خورده‌اند. روایتگر تاریخ، اسطوره و ایمان مردم‌اند. امروز ثبت ملی این درختان، حصارکشی حفاظتی و مراقبت‌های دوره‌ای انجام شده؛ اما کارشناسان تأکید می‌کنند که حفاظت واقعی، در دل همین مردم است؛ مردمی که سرو را نه با قانون، بلکه با عشق نگه داشته‌اند.
سرو اسفاد، نقطه اجتماع و همبستگی
در مراسم عروسی، عروس و داماد شاخه کوچکی از سرو را همراه می‌برند برای برکت و طول عمر. در روزهای تصمیم‌گیری مهم، بزرگان روستا زیر سایه همین درخت گرد هم می‌آیند. کودکان از کنار سرو راهی مدرسه می‌شوند و جوانان جشن‌ها را زیر شاخه‌هایش برپا می‌کنند.سرو اسفاد، امروز فقط یک درخت کهن نیست؛ نماد پیوند انسان با خاک، حافظ ایمان و سنت‌ها، و زنده‌ترین سند هویت خراسان جنوبی است.
