یعقوبی- در شرایطی که طی ماه‌های اخیر بخش مهمی از راهبرد رسانه‌ای جریان‌های معاند بر القای «شکست اقتصادی ایران» پس از جنگ متمرکز شده، بررسی تحولات واقعی منطقه و اقتصاد انرژی تصویر متفاوتی را نشان می‌دهد. گزارش‌ها و تحلیل‌های منتشر شده در رسانه‌ها و مراکز پژوهشی بین‌المللی حاکی از آن است که با وجود خسارت‌های قابل توجه ناشی از درگیری‌ها، مجموعه‌ای از مسیرهای تازه درآمدی برای ایران شکل گرفته که حتی برخی تحلیلگران غربی نیز به آن اذعان کرده‌اند.
روزنامه همشهری با بررسی تحولات پس از ۹ اسفند ۱۴۰۴ نوشته است آنچه در فضای اقتصادی منطقه رخ داده، تنها پیامدهای خسارت‌بار جنگ نبوده است. به‌گفته برخی کارشناسان بین‌المللی، تنها در حوزه فروش نفت، ایران توانسته حدود ۲۰ میلیارد دلار «درآمد اضافی» نسبت به پیش از جنگ به دست آورد؛ رقمی که از تغییرات مهم در معادلات انرژی و تجارت جهانی حکایت دارد.
هرمز؛ گلوگاهی که معادلات را تغییر داد
یکی از مهم‌ترین تحولات اقتصادی پس از جنگ، نقش تازه تنگه هرمز در ساختار تجارت انرژی بوده است. برخی تحلیلگران غربی معتقدند ایران با تعریف استانداردهای جدید برای عبور کشتی‌ها از این گذرگاه راهبردی، عملاً قواعد بازی در یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان را تغییر داده است. توماس فریدمن، نویسنده آمریکایی، در تحلیلی تأکید کرده زمانی که تهران اعلام می‌کند تردد در هرمز منوط به پذیرش قواعد جدید است، در واقع پیام روشنی به قدرت‌های غربی می‌دهد که دوران «کدخدایی بر دریاها» رو به پایان است.
در همین حال گزارش‌های اقتصادی نیز از ایجاد یک کریدور کشتیرانی کنترل‌شده در آب‌های سرزمینی ایران حکایت دارد. مؤسسه مالی «لویدز» لندن اعلام کرده ایران به کشتی‌هایی که تحت بازرسی قرار می‌گیرند اجازه عبور می‌دهد و در برخی موارد برای عبور از این مسیر عوارضی نیز دریافت شده است. حتی برخی گزارش‌ها از پرداخت مبالغی تا دو میلیون دلار توسط یک کشتی برای عبور از تنگه هرمز خبر داده‌اند.
جهش ناگهانی قیمت نفت
در کنار تغییرات ژئوپلیتیکی، بازار جهانی نفت نیز تحت تأثیر تحولات منطقه‌ای دچار تغییر شده است. محسن زنگنه، عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، اعلام کرده بودجه سال ۱۴۰۵ بر اساس نفت بشکه‌ای ۵۴ دلار بسته شده، اما قیمت نفت در بازار اکنون به بیش از ۹۰ دلار رسیده است. این افزایش قیمت، به شکل مستقیم درآمدهای نفتی ایران را نیز افزایش داده است.
رسانه‌های اقتصادی بین‌المللی نیز به این تحول اشاره کرده‌اند. نشریه اکونومیست گزارش داده که درآمد روزانه ایران از فروش نفت تقریباً دو برابر شده است. بلومبرگ نیز از اتفاقی کم‌سابقه خبر داده؛ اینکه برای نخستین‌بار از سال ۲۰۲۲ نفت ایران با قیمتی بالاتر از نفت برنت، شاخص جهانی قیمت نفت، معامله شده است؛ رخدادی که به گفته تحلیلگران نشانه یک تغییر راهبردی در بازار انرژی به شمار می‌رود.
رکورد تازه در صادرات نفت
افزایش قیمت تنها عامل رشد درآمدهای نفتی ایران نبوده است. همزمان با تحولات بازار، میزان صادرات نفت ایران نیز افزایش قابل توجهی داشته است. شبکه آمریکایی سی‌ان‌ان گزارش داده صادرات نفت ایران از حدود یک میلیون بشکه پیش از جنگ به حدود ۱.۷ میلیون بشکه در روز رسیده و در برخی مقاطع حتی قیمت هر بشکه نیز از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرده است.مؤسسه تحقیقاتی کپلر نیز در گزارشی اعلام کرده صادرات نفت ایران به بالاترین سطح چند سال اخیر رسیده و در برخی هفته‌ها به حدود ۳.۸ میلیون بشکه در روز نزدیک شده است. مؤسسه مالی جی‌پی مورگان نیز برآورد کرده ایران اکنون روزانه بین ۲.۴ تا ۲.۸ میلیون بشکه نفت با قیمت‌های بالا صادر می‌کند؛ آماری که نشان می‌دهد جریان صادرات نفت ایران نه‌تنها متوقف نشده بلکه روندی صعودی داشته است.
تحریم‌ها چگونه دور زده شدند؟
همزمان با افزایش صادرات نفت، گزارش‌های متعددی از تغییر مسیرهای تجاری و ایجاد شبکه‌های جدید همکاری اقتصادی منتشر شده است. روزنامه وال‌استریت ژورنال گزارش داده بخش مهمی از نفت ایران به چین صادر می‌شود و در مقابل شرکت‌های چینی در پروژه‌های زیرساختی ایران سرمایه‌گذاری می‌کنند.در همین حال برخی رسانه‌ها از فعال شدن مسیرهای جدید تجاری در منطقه خبر داده‌اند. گزارش‌هایی از فعالیت شبانه‌روزی برخی بنادر دریای خزر برای جابه‌جایی کالا و دور زدن تحریم‌ها منتشر شده و حتی نیویورک‌تایمز نیز نوشته دریای خزر به یکی از مسیرهای خارج از دسترس نظارت مستقیم آمریکا برای تجارت ایران تبدیل شده است.
افزایش قدرت چانه‌زنی تهران
در چنین شرایطی برخی تحلیلگران غربی معتقدند تحولات اخیر قدرت چانه‌زنی اقتصادی ایران را نیز افزایش داده است. روزنامه گاردین نوشته موقعیت اقتصادی ایران در برخی ابعاد تقویت شده و همزمان آمریکا با چالش‌های بیشتری برای مدیریت پیامدهای جنگ روبه‌رو شده است.افزایش قیمت انرژی نیز یکی از مهم‌ترین پیامدهای این وضعیت بوده است. شبکه سی‌ان‌ان گزارش داده افزایش بهای سوخت در آمریکا، یکی از نخستین نتایج مستقیم جنگ علیه ایران بوده که فشار آن مستقیماً بر مالیات‌دهندگان آمریکایی وارد شده است.
پترودلار زیر فشار؟
در سطحی فراتر از بازار انرژی، تحلیلگران از تأثیرات احتمالی این تحولات بر نظام مالی جهانی سخن می‌گویند. مؤسسه دویچه بانک هشدار داده جنگ علیه ایران می‌تواند به چالش‌هایی برای نظام «پترودلار» منجر شود؛ سیستمی که دهه‌ها ستون اصلی تجارت جهانی نفت بوده است.برخی اندیشکده‌ها نیز از افزایش استفاده از یوان چین در معاملات نفتی ایران خبر داده‌اند. این روند به گفته تحلیلگران می‌تواند به تدریج زمینه شکل‌گیری «پترویوان» را فراهم کند و از انحصار دلار در معاملات انرژی بکاهد؛ موضوعی که در صورت تداوم، پیامدهای گسترده‌ای برای نظام مالی جهانی خواهد داشت.در همین میان، نشانه‌هایی از بازگشت مشتریان قدیمی نفت ایران نیز دیده می‌شود. خبرگزاری رویترز گزارش داده هند پس از هفت سال وقفه، دوباره خرید نفت از ایران را آغاز کرده و نخستین محموله را دریافت کرده است. بلومبرگ نیز ارزش هر بشکه از این محموله‌ها را حدود ۱۰۰ دلار برآورد کرده؛ رقمی که نشان می‌دهد بازار نفت ایران همچنان برای خریداران جذاب باقی مانده است.
