کاری – در سکوتِ جغرافیای پهناور خراسان جنوبی، زنگ خطری جدی به صدا درآمده است؛ زنگی که پیامدهای آن نه در امروز، بلکه در فردای این استانِ فرهنگی طنین‌انداز خواهد شد. از نظر متخصصان روانشناسی، افسردگی، اضطراب و پرخاشگری، در بین کودکان و نوجوانان در حال افزایش است. بهناززال معاون سلامت اجتماعی بهزیستی خراسان جنوبی وضعیت را پیچیده‌تر از قبل توصیف می‌کند؛ شرایطی که تشدید آن ناشی از تنش‌های منطقه‌ای، آثار روانی جنگ و فشارهای اقتصادی و اجتماعی است. این مصاحبه، تحلیلی است از این آسیب‌های خاموش و راهکارهایی که شاید دیر یا زود، سرنوشت نسل آینده خراسان جنوبی را تعیین کنند.
چگونه اضطراب و افسردگی بر روان کودکان خراسان جنوبی سایه افکند؟
«بحران خاموش»، این عبارتی است که بهناز زال برای توصیف وضعیت سلامت روان کودکان و نوجوانان در خراسان جنوبی به کار می‌برد. او معتقد است افزایش میزان اضطراب و افسردگی دیگر یک پدیده گذرا نیست، بلکه به یکی از چالش‌های اصلی جامعه تبدیل شده است. اما چگونه؟ زال به چندین عامل کلیدی اشاره می‌کند: «فشارهای اجتماعی، تغییرات سریع در فناوری و فضای مجازی، و همچنین شرایط اقتصادی و اجتماعی می‌تواند بر سلامت روانی این گروه سنی تأثیر بگذارد.
این عوامل در بستر خراسان جنوبی، جایی که بسیاری از خانواده‌ها با چالش‌های معیشتی دست و پنجه نرم می‌کنند، فقر فرهنگی در برخی مناطق احساس می‌شود، و دسترسی به فضاهای تفریحی و فرهنگی استاندارد محدود است، تشدید می‌یابد. وی یادآور شذ: در دوران پاندمی کرونا، بسیاری از کودکان و نوجوانان از تعاملات اجتماعی محروم شدند. این موضوع عواقب جدی بر روی سلامت روان آن‌ها داشته است. بسیاری از آن‌ها با احساس تنهایی و جدایی مواجه شدند که می‌تواند منجر به مشکلات جدی‌تری شود. این تجربه مشترک، در خراسان جنوبی با توجه به سبک زندگی برخی جوامع محلی، شاید عمیق‌تر نیز بوده باشد.
زنگ هشدارهای رفتاری؛ از پرخاشگری تا انزوای معنادار
معاون سلامت اجتماعی بهزیستی استان عنوان کرد: والدین، معلمان و اطرافیان کودک، اولین خط دفاعی در برابر آسیب‌های روانی هستند؛ اما آیا این خط دفاعی، آمادگی لازم را دارد؟ زال به نشانه‌هایی اشاره می‌کند که نباید نادیده گرفته شوند: «تغییرات رفتاری فرزندان خود را نادیده نگیرید. نشانه‌هایی مانند کاهش علاقه به فعالیت‌های مورد علاقه، تغییرات در خواب و اشتها، افزایش خشم و پرخاشگری، انزواطلبی و ناتوانی در تمرکز می‌تواند نشان‌دهنده مشکلات روانی باشد.»
به گفته وی این نشانه‌ها، در صورت عدم توجه، می‌توانند به اختلالات عمیق‌تر و مزمن‌تری تبدیل شوند. در جامعه‌ای که هنوز گفتمان سلامت روان به اندازه کافی نهادینه نشده، بسیاری از والدین این تغییرات را به «شیطنت»، «لجبازی» یا «مرحله رشد» تعبیر کرده و از مراجعه به متخصص غافل می‌شوند. این تأخیر در تشخیص و اقدام، به‌ویژه در استان خراسان جنوبی که دسترسی به مراکز مشاوره تخصصی در برخی مناطق دورافتاده دشوار است، می‌تواند روند درمان را پیچیده‌تر کند. «شناسایی زودهنگام می‌تواند به پیشگیری از بروز مشکلات جدی‌تر کمک کند.» این تأکید، بیش از آنکه یک توصیه باشد، یک ضرورت حیاتی است.
مقابله با «برچسب‌های اجتماعی»؛ ضرورت فرهنگ‌سازی برای سلامت روان
مهم‌ترین مانع در مسیر دریافت کمک‌های تخصصی، همچنان «انگ اجتماعی» است. معاون بهزیستی خراسان جنوبی به این موضوع با قاطعیت اشاره می‌کند: باید تلاش کنیم تا برچسب زدن به افرادی که مشکلات روانی دارند را کاهش دهیم. این امر نیازمند فرهنگ‌سازی در جامعه است.
زال با اشاره به اینکه در منطقه‌ای مانند خراسان جنوبی، با بافت سنتی و شبکه‌های اجتماعی محلی قوی، نگرانی از «قضاوت شدن» یا «انگ خوردن» می‌تواند بسیار پررنگ باشد؛ ادامه داد: این ترس، خانواده‌ها را به سمت پنهان‌کاری سوق می‌دهد و مانع از آن می‌شود که افراد در مورد مشکلات خود صحبت کنند و درخواست کمک نمایند. زال این چرخه معیوب را این‌گونه توصیف می‌کند: «ما باید فضایی ایجاد کنیم که افراد بتوانند بدون ترس از قضاوت درباره مشکلات خود صحبت کنند و درخواست کمک کنند. این امر می‌تواند به کاهش بار روانی افراد کمک کند و آن‌ها را تشویق کند تا به دنبال درمان باشند.این فرهنگ‌سازی نیازمند تلاش مستمر رسانه‌ها، نهادهای آموزشی، مذهبی و مدنی است تا سلامت روان به عنوان یک مسئله طبیعی و قابل درمان، و نه نشانه ضعف یا ننگ، در جامعه پذیرفته شود.
از خط ۱۴۸۰ تا یارانه مشاوره؛ ظرفیت‌های حمایتی بهزیستی
در مقابل این چالش‌های پرشمار، بهزیستی خراسان جنوبی دست پر وارد عمل شده است. بهناز زال، با اشاره به خدمات متنوع، بر مشاوره تلفنی رایگان از طریق خط ۱۴۸۰ تأکید می‌کند که به صورت شبانه‌روزی و با قابلیت تماس از تمام خطوط (ثابت و همراه) در دسترس است. این خط، دریچه‌ای کلیدی برای دسترسی سریع به راهنمایی‌های تخصصی، به‌ویژه برای والدینی است که با مشکلات روان‌شناختی فرزندانشان دست و پنجه نرم می‌کنند.
معاون سلامت اجتماعی بهزیستی استان با بیان اینکه فراتر از آن، مراکز مشاوره غیردولتی تحت حمایت بهزیستی نیز خدمات حضوری ارائه می‌دهند، یادآور شد: نکته حائز اهمیت، حمایت مالی بهزیستی از خانواده‌های نیازمند (دهک‌های پایین) است که می‌تواند بخشی از هزینه‌های مشاوره را پوشش دهد، حتی اگر این خانواده‌ها مستقیماً تحت پوشش بهزیستی نباشند. ارائه یارانه مشاوره برای این دهک‌ها، گامی مهم در جهت رفع موانع اقتصادی برای دسترسی به خدمات سلامت روان محسوب می‌شود.
زال تاکید کرد: با این حال، باید توجه داشت که مهلت استفاده از این طرح حمایتی خاص تا ۹ خرداد است و پس از آن، خدمات به برنامه‌های عادی منتقل خواهد شد. این موضوع، اهمیت اطلاع‌رسانی دقیق و به‌موقع به جامعه هدف، به‌ویژه در مناطقی مانند بیرجند که مراکز مشاوره بیشتری متمرکز هستند، را دوچندان می‌کند. این خدمات، گرچه ارزشمندند، اما موفقیت نهایی آن‌ها به دسترسی‌پذیری، اطلاع‌رسانی گسترده و پذیرش فرهنگی جامعه بستگی دارد.
وضعیت سلامت روان کودکان و نوجوانان در خراسان جنوبی، آینه‌ای از چالش‌های اجتماعی پیچیده‌تری است که این استان با آن روبروست. از تأثیرات مخرب تنش‌های منطقه‌ای و اقتصادی گرفته تا دشواری‌های فرهنگی در پذیرش مشکلات روانی، همگی دست به دست هم داده‌اند تا نسلی آسیب‌پذیرتر را تربیت کنند. در چنین شرایطی، نقش نهادهای حمایتی مانند بهزیستی حیاتی است، اما کافی نیست. این یک مسئولیت همگانی است؛ مسئولیتی که از حساسیت والدین آغاز شده، با فرهنگ‌سازی جامعه ادامه یافته و با حمایت فراگیر نهادها، می‌تواند آینده‌ای سالم‌تر و تاب‌آورتر را برای خراسان جنوبی رقم بزند.
