زمانی -کویرهای خراسان جنوبی، این روزها بیش از هر زمان دیگری در کانون یک مناقشه سرنوشت‌ساز قرار گرفته‌اند؛ مناقشه‌ای که در ظاهر بر سر فعالیت‌های آفرودسواری است، اما در عمق خود، پرسشی بنیادین را پیش روی متولیان و بهره‌برداران این عرصه شکننده قرار داده است: آیا می‌توان میان حفاظت از میراث طبیعی و بهره‌برداری گردشگری، تعادلی پایدار برقرار کرد یا کویرهای این خطه محکوم‌اند در یکی از دو سوی این تقابل قربانی شوند؟
بیابان لوت، نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو، با گستره ۲۲ هزار و ۷۸۰ کیلومتر مربع در جنوب شرق کشور، نه فقط یک پدیده جغرافیایی، بلکه گنجینه‌ای از شگفتی‌های زمین‌شناختی است. از کلوت‌های عظیم و تپه‌های ماسه‌ای بلند تا دشت‌های ریگی و نبکاهای منحصربه‌فرد، همگی در این پهنه وسیع جای گرفته‌اند. ثبت این اثر در سال ۱۳۹۵، ایران را متعهد به صیانت از ارزش‌هایی کرد که فراتر از مرزهای سیاسی، به تمام بشریت تعلق دارد. با این حال، امروز و در هفتمین سالگرد این ثبت، پرسش اینجاست که این تعهد تا چه اندازه عملی شده است؟
چرخ‌هایی که بر پیکر کویر زخم می‌زنند
شاید مهم‌ترین چالش پیش روی کویرهای خراسان جنوبی، موضوع ورود بی‌ضابطه خودروهای آفرود و تورهای گردشگری فاقد نظارت به حریم این مناطق حساس باشد. بر اساس آخرین آمارها و گزارش‌های میدانی، تردد خودروهای دو دیفرانسیل در بستر شکننده کویر، شیارهایی عمیق ایجاد کرده که فرسایش بادی را به‌شدت تشدید می‌کند. پوشش گیاهی پراکنده که نقشی حیاتی در تثبیت شن‌های روان دارد، زیر چرخ‌های سنگین نابود می‌شود و زیستگاه جانوران بیابانی، از جمله هوبره و مارمولک‌های کمیاب، دستخوش آسیب‌های جبران‌ناپذیر می‌گردد.
ورود به مناطق حساسی مانند کلوت‌ها و نبکاها، بدون همراهی راهنماهای مجرب و آگاه به اصول حفاظتی، ساختار زمین‌شناختی این پدیده‌های کم‌نظیر را که میلیون‌ها سال برای شکل‌گیری آن‌ها زمان صرف شده، در معرض نابودی قرار داده است.
هشدار لوت؛ آیا کسی می‌شنود؟
این وضعیت، زهرا رضایی ملکوتی، مدیر پایگاه میراث جهانی بیابان لوت در خراسان جنوبی را بر آن داشته است تا نسبت به پیامدهای این بی‌تدبیری هشدار دهد. وی در گفت‌وگو با ایرنا تأکید کرده است که در بسیاری از موارد، هماهنگی لازم برای ورود گروه‌های گردشگری به محدوده‌های حساس بیابان لوت وجود ندارد و این موضوع می‌تواند به آسیب‌های زیست‌محیطی جبران‌ناپذیری منجر شود. به گفته وی، افزایش بی‌برنامه تردد و تراکم گردشگر نه‌تنها سیمای طبیعی این اثر را دستخوش تغییر می‌کند، بلکه می‌تواند ارزش‌های حفاظتی آن را نیز تحت تأثیر قرار دهد و حتی در ارزیابی‌های بین‌المللی، جایگاه این میراث جهانی را با چالش مواجه کند.
میراث جهانی در آستانه فهرست خطر؟
اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) هر سال وضعیت آثار طبیعی ثبت‌شده در فهرست جهانی را بررسی و گزارش آن را برای یونسکو ارسال می‌کند. تداوم آسیب‌های انسانی به یک اثر ثبت جهانی، می‌تواند در این گزارش‌ها بازتابی منفی داشته باشد و این نگرانی وجود دارد که بیابان لوت، مانند برخی آثار دیگر، در فهرست آثار در معرض خطر قرار گیرد. چنین رویدادی نه فقط برای ایران، بلکه برای جامعه جهانی نیز ضایعه‌ای بزرگ محسوب می‌شود.
ممنوعیت، راه‌حل است یا پاک کردن صورت مسئله؟
در واکنش به این وضعیت، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور دست به اقدام زده و در ابلاغیه‌ای جدید، تردد لجام گسیخته خودروهای آفرود، چهارچرخ‌ها و موتورسیکلت‌های کراس را در عرصه‌های طبیعی شامل جنگل‌ها، مراتع، بیابان‌ها، کویرها و سواحل ممنوع اعلام کرده است. بر اساس این دستورالعمل، هرگونه فعالیتی که منجر به تخریب خاک، آسیب به پوشش گیاهی و برهم خوردن تعادل اکولوژیکی شود، تخلف محسوب شده و یگان‌های حفاظت منابع طبیعی مکلف به برخورد قانونی با متخلفان شده‌اند.
اگرچه هدف این ابلاغیه، یعنی صیانت از منابع پایه آب، خاک و پوشش گیاهی، در ظاهر قابل دفاع است، اما نگاه کارشناسی به این موضوع نشان می‌دهد که رویکرد صرفاً ممنوعیتی، به‌تنهایی نمی‌تواند راهگشای بحران کویرهای خراسان جنوبی باشد. تجربه دهه‌های اخیر در حوزه‌های مختلف مدیریتی ایران نشان داده است که ممنوعیت مطلق، معمولاً به‌جای حذف یک فعالیت، آن را به سمت زیرزمینی شدن، بی‌قاعدگی و خطرناک‌تر شدن سوق می‌دهد. در مورد آفرود نیز این نگرانی وجود دارد که جامعه علاقه‌مندان به این ورزش، در صورت فقدان مسیرهای قانونی و مجاز، به سمت مناطق ناشناخته‌تر و دور از نظارت حرکت کنند؛ دقیقاً جایی که امکانات نظارتی کمتر و احتمال تخریب بیشتر است. بدین ترتیب، نه‌تنها مشکل حل نمی‌شود، بلکه نظارت بر آن دشوارتر و خسارت‌های وارده، گسترده‌تر و عمیق‌تر خواهد شد.
کویر، عرصه خطا نیست
آنچه کویرهای خراسان جنوبی را از سایر عرصه‌های طبیعی متمایز می‌کند، شکنندگی فوق‌العاده اکوسیستم آن‌هاست. در چنین محیط‌هایی، حتی یک‌بار تردد غیراصولی می‌تواند اثری بر جای بگذارد که دهه‌ها و گاه قرن‌ها زمان برای ترمیم آن نیاز است. گرمای سوزان، بارندگی اندک و خاک حساس، کویر را به بوم‌سازگانی تبدیل کرده که تحمل خطا در آن تقریباً صفر است. از این رو، هرگونه تصمیم‌گیری درباره نحوه بهره‌برداری از این مناطق، باید با دقتی فراتر از رویکردهای معمول انجام شود.
راه‌حل کجاست؛ منع یا مدیریت؟
کارشناسان و متخصصان محیط زیست بر این باورند که راه برون‌رفت از این بحران، نه در ممنوعیت کامل، بلکه در تدوین یک نظام مدیریت هوشمند و همه‌جانبه نهفته است. این نظام باید بر پایه چند اصل اساسی استوار باشد: نخست، تعریف مسیرهای مجاز و مشخص برای تردد گردشگران و خودروها در حریم کویر، با نصب تابلوها و نقشه‌های راهنما و تعیین ضوابط روشن برای ورود و خروج. دوم، صدور مجوزهای هوشمند برای تورهای گردشگری که بر اساس آن، تورها موظف به دریافت مجوز از پایگاه میراث جهانی، همراه با بیمه، همراهی راهنمای آموزش‌دیده و تعهد به جبران خسارت‌های احتمالی شوند. سوم، آموزش و توانمندسازی راهنمایان گردشگری و جوامع محلی درباره ویژگی‌های اکوسیستم کویر، مدیریت پسماند و احترام به زیستگاه‌های حساس. چهارم، مشارکت جدی جامعه محلی در فرآیند حفاظت، به‌گونه‌ای که روستاییان به‌عنوان همیاران حفاظت آموزش ببینند و در قبال نظارت و گزارش تخلفات، مشوق‌های اقتصادی، از جمله اولویت در ارائه خدمات گردشگری، دریافت کنند. و پنجم، پیوند آفرود با ساختارهای رسمی ورزشی از طریق به رسمیت شناختن آن به‌عنوان یک رشته ورزشی و تدوین چارچوب مسابقات و پیست‌های استاندارد توسط فدراسیون موتورسواری و اتومبیل‌رانی.
معیشت محلی، حلقه گمشده حفاظت
رضایی ملکوتی نیز بر این نکات تأکید دارد و معتقد است که صیانت از این میراث کم‌نظیر، در گرو برنامه‌ریزی دقیق، مشارکت جوامع محلی و هماهنگی بیشتر دستگاه‌های مسئول است. وی توسعه گردشگری در منطقه را بدون تقویت زیرساخت‌هایی مانند راه‌های دسترسی، مخابرات، برق و امنیت مسیرها، با دشواری‌های جدی مواجه می‌داند و بر حمایت از طرح‌های مطالعاتی و پژوهشی، به‌عنوان پشتوانه‌ای برای شناخت دقیق‌تر این پهنه طبیعی، تأکید می‌کند.
نکته مهم دیگر، پیوند معیشت محلی با حفاظت جهانی است. روستاهای حاشیه کویر، از دیرباز با این محیط خشن سازگار شده‌اند و دانش بومی ارزشمندی درباره رفتار با طبیعت کویر دارند. توانمندسازی این جوامع برای ایجاد اقامتگاه‌های بوم‌گردی، تولید صنایع‌دستی با بسته‌بندی مناسب و عرضه محصولات محلی به گردشگران، نه‌تنها به اقتصاد خانوارها رونق می‌بخشد و از مهاجرت روستاییان جلوگیری می‌کند، بلکه آن‌ها را به شرکای اصلی حفاظت از کویر تبدیل می‌سازد. وقتی جامعه‌ای از حضور گردشگر منتفع شود، خود به نگهبان طبیعت تبدیل خواهد شد. این رویکرد، برخلاف مدل‌های صرفاً حفاظتی یا صرفاً بهره‌بردارانه، مدلی پایدار و برد-برد را به ارمغان می‌آورد.
لوت را امروز دریابیم، نه در خاطره‌ها
بیابان لوت و کویرهای استان، سرمایه‌هایی طبیعی‌اند که ارزششان فراتر از مرزهای ایران تعریف می‌شود. این مناطق، نه جایگاه تفریح‌های بی‌ضابطه‌اند و نه آزمایشگاه ممنوعیت‌های کلی. آنچه از امروز تا فردا باید تغییر کند، نگاه دوقطبی و تقابلی به این عرصه‌هاست؛ نگاهی که آن‌ها را یا به بهشت آفرودسواران یا به حریمی ممنوعه تبدیل می‌کند. مسیر سوم، مسیر مدیریت هوشمند، راهی است که می‌توان در آن، هم از کویر صیانت کرد و هم از ظرفیت‌های گردشگری و تفریحی آن بهره برد، اما هرگز به هر قیمتی و بدون چارچوب.
کویرهای خراسان جنوبی نباید به هر قیمتی مورد استفاده قرار گیرند. بهای نادرست، از دست دادن میراثی است که میلیون‌ها سال برای شکل‌گیری آن زمان صرف شده است. امروز، آزمون بزرگ پیش روی متولیان، نه انتخاب میان ممنوعیت و آزادی، بلکه طراحی یک نظام مدیریتی جامع است؛ نظامی که در آن هم طبیعت پایدار بماند و هم جامعه محلی و گردشگران، سهمی مسئولانه از این گنجینه داشته باشند. لوت، اگر امروز صیانت نشود، فردا فقط در خاطره‌ها خواهد ماند و خاطره، جایگزین میراث جهانی نمی‌شود.
