کاری- مریم بیوه ۱۲ سالهای است که در یکی از روستاهای استان زندگی می‌کند. به گفته وی در این روستا اگر دختری تحصیل در مقطع ابتدایی را تمام کند و مجرد بماند، خیلی زود به او انگ ترشیدگی می‌خورد و عیب و ایرادی هم برایش تراشیده می‌شود. مریم کودک همسری است که در ۱۰ سالگی
ازدواج کرد و یکسال و نیم بعد، از همسر ۴۲
ساله‌اش جدا شد. سالهای سال است که فعالان
حقوق کودک برای افزایش سن قانونی ازدواج
در ایران تلاش می‌کنند، اما تاکنون کمتر به موفقیتی در این زمینه دست پیدا کردند.
بازنگری سن ازدواج؛
ضرورت امروز جامعه ایران
در سالهای اخیر، موضوع سن ازدواج به یکی
از بحث‌برانگیزترین حوزه حقوقی و اجتماعی در کشور تبدیل شده است؛ موضوعی که هم به مبانی فقهی گره خورده، هم در بستر قانون مدنی و قانون حمایت خانواده بازتعریف شده و هم در تعامل با استانداردهای بین‌المللی محل اختلاف است. در همین چارچوب، حجت الاسلام وحدانی‌نیا معاون قضایی رئیس‌کل دادگستری خراسان جنوبی در امور حل اختلاف، ضمن تشریح ابعاد مختلف این مسئله، تأکید کرد :بازنگری سن ازدواج یک ضرورت اجتماعی است.وحدانی‌نیا در توضیح دیدگاه شرعی گفت: در فقه اسلامی، بلوغ یعنی ۹ سال قمری برای دختران و ۱۵ سال قمری برای پسران شرعی ملاک اولیه برای امکان ازدواج تلقی شده است . وی تاکید کرد: این معیار، متعلق به دوره‌ای با شرایط اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مخصوص خود بوده و تطبیق بی‌چون‌وچرای آن با جامعه امروز به چالش‌های جدی منجر می‌شود؛ چالش‌هایی که قانون‌گذار را ناچار کرده سطح جدیدی از مداخله را تعیین کند.
قانون مدنی و چارچوب
محدودکننده ماده ۱۰۴۱
معاون قضایی رئیس‌کل دادگستری خراسان جنوبی با اشاره به ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی عنوان کرد: طبق این ماده، ازدواج دختر زیر ۱۳ سال و پسر زیر ۱۵ سال تنها با اجازه ولی و تشخیص دادگاه صالح امکان‌پذیر است.
به گفته او، این بند نشان می‌دهد قانون‌گذار
تلاش کرده میان مبانی شرعی و مصلحت‌های
اجتماعی تعادل ایجاد کند؛ اما از سوی دیگر، همین بازه سنی پایین همچنان موضوع نقد جامعه‌شناسان، فعالان اجتماعی و حتی برخی حقوق‌دانان است.وی به نگاه بین‌المللی اشاره کرد:کنوانسیون حقوق کودک، ازدواج زیر ۱۸ سال را کودک‌همسری می‌داند؛ اما از آنجا که ایران این کنوانسیون را با حق شرط پذیرفته، به ممنوعیت مطلق ازدواج زیر ۱۸ سال متعهد نیست.. معاون قضایی دادگستری تأکید کرد: شرایط امروز جامعه از تحولات آموزشی و اقتصادی گرفته تا نیازهای روانی و جسمانی نوجوانان اقتضا می‌کند قانون‌گذار با نگاهی تازه به سن ازدواج بنگرد.وی افزود: بازنگری، نه به معنای نفی مبانی شرعی، بلکه از جنس هم‌افزایی میان فقه پویا و تجربه‌های اجتماعی است.
فشار اقتصادی، فرهنگ و ترس؛
سه موتور محرک کودک‌همسری
بهناز زال، کارشناس بهزیستی خراسان جنوبی،
هم در گفت‌وگو با خبرنگار آوا با تأکید بر نبود
آمار رسمی اما کافی از سوی ثبت‌احوال، گفت:
کودک‌همسری در استان همچنان وجود دارد و
میانگین آن نزدیک به نرخ کشوری است. وی افزود فشار اقتصادی، هنجارهای فرهنگی و ترس خانواده‌ها از آسیب‌های اجتماعی سه عامل اصلی شکل‌گیری این پدیده‌اند و تصریح کرد: خانواده‌ها مهم‌ترین عامل بروز کودک‌همسری و در عین‌حال مهم‌ترین راه‌حل برای پایان‌دادن به آن هستند. زال در تحلیل این موضوع گفت کودک‌همسری ترکیبی از مشکلات اقتصادی، نگرانی‌های فرهنگی و سوءبرداشت‌های اجتماعی است. به گفته او، نخستین عامل فشار اقتصادی است؛ بسیاری از خانواده‌ها با تصور کاهش هزینه‌ها، کودکان مخصوصاً دختران را به ازدواج زودهنگام سوق می‌دهند. او افزود: بخشی از خانواده‌ها ازدواج زودهنگام را راهی
برای کم‌شدن بار مالی می‌بینند، اما این تصمیم
به‌طور مستقیم چرخه جدیدی از مشکلات را آغاز می‌کند. وی با بیان اینکه از انگیزه‌های
رایج، ترس والدین از آسیب‌های اجتماعی است،
ادامه داد: والدینی که از روابط، کنجکاوی‌های
نوجوانی یا احتمال خطا می‌ترسند، گمان می‌کنند
ازدواج راه‌حل محافظتی است. زال اضافه کرد: این نگاه اشتباه است. ازدواج در سن پایین نه‌تنها محافظ نیست، بلکه زمینه‌ساز آسیب‌های جدی‌تر است وی تأکید کرد :در برخی مناطق استان هنوز سنت‌هایی وجود دارد که آمادگی جسمی را کافی می‌دانند،
در حالی که ازدواج نیازمند بلوغ شناختی، مهارت ارتباطی و توانایی مدیریت زندگی
مشترک است موضوعاتی که کودکان فاقد آن
هستند.زال با صراحت گفت: کودک‌همسری در بسیاری از موارد انتخاب کودک نیست؛ تصمیم والدین است. پس نقطه آغاز اصلاح نیز خانواده‌ها هستند.
پیامدهایی که دیده نمی‌شود؛ اپختگی، طلاق زودهنگام و آسیب‌های ماندگار
این کارشناس استان پیامدهای کودک‌همسری
را «سنگین و چندلایه» توصیف کرد. به گفته او،
ازدواج در سن پایین معمولاً با فقدان مهارت
ارتباطی، عدم شناخت نیازهای فردی، وابستگی
اقتصادی و عدم آمادگی روانی همراه است؛
همین مسئله احتمال طلاق زودهنگام را چند
برابر می‌کند.وی ادامه داد: بیشتر دخترانی که
در سن پایین ازدواج می‌کنند با مشکلات جدی
جسمی روبه‌رو می‌شوند؛ از بارداری‌های پرخطر
گرفته تا ناتوانی در مدیریت فشارهای زندگی
مشترک. این آسیب‌ها در بسیاری موارد به افسردگی، خشونت خانگی و احساس ناتوانی در ادامه زندگی می‌انجامد.
زال درباره نقش دستگاه‌ها گفت در موارد ازدواج زیر سن قانونی، موضوع بهعنوان کودک‌آزاری بررسی و اورژانس اجتماعی وارد عمل می‌شود. وی با بیان اینکه اگر کودک دانش‌آموز باشد، نظام مراقبت دانش‌آموزی (نماد) مسئول پیگیری و مداخله
است، ادامه داد: در موارد جدی پرونده به
دستگاه قضایی ارجاع می‌شود.وی تأکید کرد:
بهزیستی برای افراد بالای ۱۵ سال آموزش‌های
پیش از ازدواج، مهارت‌های زندگی و مشاوره
رایگان تلفنی ارائه می‌دهد، اما بدون همکاری خانواده‌ها، هیچ برنامه‌ای به نتیجه نمی‌رسد. زال پیشنهاد کرد: مشاوره پیش از ازدواج برای تمامی ازدواج‌های زیر ۱۸ سال باید
اجباری شود. این تصمیم می‌تواند از اشتباهات
بزرگ و انتخاب‌های نادرست جلوگیری کند.گفت‌وگوی بهناز زال نشان می‌دهد کودک‌همسری درخراسان جنوبی پدیده‌ای محدود اما نگران‌کننده است؛ پدیده‌ای که ریشه در ساختارهای اقتصادی، فرهنگی و ترس‌های اجتماعی دارد و تنها با ترکیبی از
آگاهی‌بخشی، قانون‌مندی، مداخله دستگاه‌های
حمایتی و نقش‌آفرینی خانواده‌ها کنترل می‌شود.
پیام واضح این کارشناس آن است که:تا زمانی که والدین قانع نشوند، کودک‌همسری ادامه خواهد داشت.
کودک‌همسری؛ تهدیدی جدی برای سلامت و آینده کودکان
دکتر سیمین کاظمی، جامعه‌شناس و عضو گروه جامعه‌شناسی پزشکی و سلامت، گفت:
بارداری زیر ۱۸ سالپرخطر و ممنوع است؛ زیرا
رشد جسمی دختران کامل نشده و می‌تواند باعث زایمان سخت، خونریزی، عفونت، آسیب
، مرگ مادر و مشکلات رشدی نوزاد شود.
وی خاطر با بیان اینکه کودکان بعد از ازدواج تحت فشار برای بارداری سریع قرار می‌گیرند و از نظر روانی دچار اضطراب، افسردگی و خشونت خانگی می‌شوند، خاطر نشان کرد: فرصت تحصیل و یادگیری مهارت‌ها را از دست می‌دهند.این پدیده در مناطق فقیر و محروم شایع‌تر است، جایی که دختران «سربار» خانواده تلقی می‌شوند و ازدواج زودهنگام بهعنوان راه‌حل اقتصادی یا معامله کودک دیده می‌شود.دکتر کاظمی تأکید کرد: قانون تنها کافی نیست و باید با رفع فقر، افزایش فرصت‌های تحصیلی و حمایت مالی از خانواده‌ها، زمینه‌های فرهنگی و اقتصادی کودک‌همسری اصلاح شود تا سلامت و آینده کودکان حفظ شود.
بحث سن ازدواج، نقطه تلاقی سه حوزه
مهم: فقه، قانون و واقعیت اجتماعی.
بازنگری در این حوزه، ضرورتی برای حمایت
از کودکان، پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی
و ایجاد انسجام بیشتر میان قواعد داخلی و الزامات امروزی است؛ ضرورتی که بی‌توجهی
به آن می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای در سلامت
فرد و جامعه داشته باشد. .در سالهای اخیر
اگر چه مخالفت‌ها با ازدواج کودکان بیشتر شده، اما این پدیده‌هنوز نه تنها در در برخی از شهر‌ها و روستاهای کم جمعیت کشور که در بسیاری از شهر‌های بزرگ نیز رواج
دارد. مریم بیوه ۱۲ ساله اهل خراسان جنوبی
یکی از آن‌ها است.
