میرکلانی – پنجم دی‌ماه هر سال، یادآور زلزله
ویرانگر بم است؛ حادثه‌ای که نه فقط یک شهر،
بلکه اعتماد عمومی به ایمنی ساختمان‌ها را فرو ریخت. گذشت بیش از دو دهه از آن فاجعه،
پرسش مهمی را دوباره زنده می‌کند: آیا از بم درس گرفته‌ایم؟ این سؤال زمانی جدی‌تر می‌شود که نگاه خود را به استان زلزله‌خیز خراسان جنوبی می‌دوزیم؛ استانی که سابقه
زمین‌لرزه، گسل‌های فعال و بافت‌های فرسوده
را هم‌زمان در خود دارد.
خراسان جنوبی از نظر لرزه‌زمین‌ساختی یکی از مناطق حساس کشور به شمار می‌رود. قرارگیری استان در امتداد سامانه‌های گسلی فعال شرق ایران، باعث شده زمین‌لرزه‌های
متعدد، هرچند اغلب با بزرگای متوسط، به‌طور
مستمر در آن ثبت شود. همین لرزش‌های به
ظاهر کم‌خطر، نشانه‌ای از زنده بودن زمین و احتمال رخداد زلزله‌های شدیدتر است.
زلزله هست، آمادگی چقدر است؟
مسئله اصلی در خراسان جنوبی، صرفاً وقوع زلزله نیست، بلکه میزان آمادگی سازه‌ها و
بافت‌های سکونتی در برابر آن است. آمارها
نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از واحدهای
مسکونی، به‌ویژه در روستاها و بافت‌های قدیمی شهری، از نوع غیرمقاوم یا کم‌دوام هستند؛ خانه‌هایی که با مصالح سنتی و بدون رعایت اصول مهندسی ساخته شده‌اند.
در چنین شرایطی، بافت فرسوده به یک تهدید
خاموش تبدیل می‌شود. این بافت‌ها معمولاً دارای معابر باریک، ساختمان‌های متراکم و سازه‌های فرسوده‌اند؛ ویژگی‌هایی که در زمان زلزله، امدادرسانی را دشوار و میزان تلفات را افزایش می‌دهد. تجربه بم نشان داد که فرسودگی، عامل اصلی تشدید خسارات بود، نه صرفاً شدت زلزله.
بافت فرسوده؛ میراثی فاجعه ساز
در شهرهای استان، بخش‌هایی وجود دارد که
سال‌هاست در فهرست بافت‌های نیازمند نوسازی قرار دارند، اما روند بهسازی آن‌ها کند
و پراکنده بوده است. مشکلات اقتصادی، کمبود
تسهیلات مؤثر و گاه بی‌اعتمادی ساکنان، باعث شده این مناطق همچنان پابرجا بمانند؛ درست در دل محدوده‌های پرخطر لرزه‌ای.
از سوی دیگر، در روستاهای خراسان جنوبی نیز اگرچه اقدامات خوبی برای مقاوم‌سازی انجام شده، اما هنوز تعداد زیادی از واحدها فاقد اسکلت مناسب هستند. این یعنی در
صورت وقوع زلزله‌ای مشابه زلزله‌های تاریخی
منطقه، خسارات دور از انتظار نخواهد بود.
خانه‌هایی که روی خط خطر ایستاده‌اند
یکی از چالش‌برانگیزترین واقعیت‌ها، ساخت
وساز در حریم یا حتی بر روی گسل‌های فعال
است. در حالی که ضوابط فنی و مقررات ملی
ساختمان، محدودیت‌های مشخصی برای این
مناطق در نظر گرفته‌اند، اما در عمل گزارش‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد برخی
پروژه‌ها بدون توجه کافی به موقعیت گسلی اجرا شده‌اند.این مسئله فقط یک تخلف فنی نیست؛ بلکه بازی با جان انسان‌هاست. وقتی ساختمانی روی پهنه گسلی ساخته می‌شود، حتی مقاوم‌ترین سازه‌ها نیز در معرض خطر جدی قرار می‌گیرند، چه برسد به بناهایی که از ابتدا با کیفیت پایین اجرا شده‌اند.
توسعه شهری یا توسعه ریسک؟
رشد شهرها و نیاز به مسکن، گاه باعث شده ملاحظات ایمنی در اولویت دوم قرار گیرد. توسعه شتاب‌زده، تغییر کاربری اراضی بدون مطالعات دقیق لرزه‌ای و ضعف نظارت، همگی
عواملی هستند که ریسک زلزله را در خراسان
جنوبی تشدید می‌کنند.زلزله‌های کوچک و متوسط اخیر در استان، باید به‌عنوان هشدار تلقی شوند، نه اتفاقاتی عادی. این لرزش‌ها یادآور این واقعیت‌اند که زمین در این منطقه آرام نیست و هر لحظه ممکن است شوک بزرگ‌تری رخ دهد.
درس بزرگ زلزله بم این بود که نبود ایمنی، تلفات را چند برابر می‌کند. ساختمان‌هایی که می‌توانستند پابرجا بمانند، فرو ریختند و جان هزاران نفر را گرفتند. اکنون این سؤال مطرح است که آیا خراسان جنوبی در صورت وقوع
زلزله‌ای شدید، سرنوشتی متفاوت خواهد داشت؟واقعیت این است که بدون افزایش حساسیت عمومی و مدیریتی نسبت به مقاوم
سازی، پاسخ چندان امیدوارکننده نیست. ایمنی
در برابر زلزله، پروژه‌ای کوتاه‌مدت نیست؛ بلکه
یک فرآیند مستمر و نیازمند عزم جدی است.
وقتی هشدارها جدی گرفته نمی‌شوند
هشدار کارشناسان درباره خطر ساخت‌وساز در مناطق گسلی و بافت‌های فرسوده سال‌ها
است مطرح می‌شود، اما فاصله میان هشدار و اقدام همچنان زیاد است. این فاصله همان جایی است که فاجعه در آن شکل می‌گیرد.در نهایت، خراسان جنوبی استانی زلزله‌خیز با سابقه زمین‌لرزه‌های متعدد است و همین واقعیت، حساسیت دوچندان را می‌طلبد. اگر امروز در برابر بافت فرسوده، استحکام بناها و جانمایی نادرست پروژه‌ها بی‌تفاوت باشیم، فردا ممکن است پنجم دی دیگری در تقویم این استان ثبت شود؛ روزی که دوباره از خود بپرسیم چرا زودتر کاری نکردیم.
