زمانی – خراسان جنوبی، استانی که شاید در آمار جمعیتی کشور، تنها یک درصد را نمایندگی کند، امروز به قلب تپنده بخش قابل توجهی از صادرات وزنی ایران، به‌ویژه به مقصد افغانستان، تبدیل شده است. این واقعیت تلخ و شیرین، یک پارادوکس بزرگ را پیش روی سیاست‌گذاران ملی قرار
می‌دهد: کشور که برای حفظ بازارهای همسایه
به این استان متکی است، در تأمین کمترین امکانات زیرساختی آن تعلل می‌ورزد.
آمار اداره گمرکات استان، نه یک گزارش عملکرد، که سندی دال بر یک “تعهد ملی” است. در 10 ماهه سال جاری، بیش از 2 میلیون تن کالا، که وزنی معادل 427 میلیون دلار ارزش داشت، از این مسیر به افغانستان سرازیر شده است. این اعداد، خراسان جنوبی را رسماً به “شاهراه وزنی صادرات به افغانستان” تبدیل کرده است.
چگونه استانی با کمترین سهم جمعیتی، بار سنگین صادرات را به دوش می‌کشد؟ این
پرسش اساسی فعالان اقتصادی بیرجند است.
اگرچه مسیر، کلیدی است، اما زیرساخت‌ها – از جاده و ریل گرفته تا پایانه‌های مرزی – متناسب با این حجم از مسئولیت توسعه نیافته‌اند.رئیس اتاق بازرگانی بیرجند در
نشست با مدیرعامل شرکت انبارهای عمومی،
با صراحت اعلام کرد که توسعه لجستیک و حمل‌ونقل در این استان دیگر یک مطالبه محلی نیست، بلکه یک “ضرورت ملی” است. بی‌توجهی به این توسعه، عملاً به معنای به خطر انداختن ظرفیت صادراتی کل کشور است.
مسئله فراتر از آمار گمرکی است؛ این استان حلقه حیاتی در سند راهبردی امنیت غذایی کشور محسوب می‌شود. هرگونه اختلال در این شبکه لجستیکی، مستقیماً امنیت معیشت خانوار و دسترسی مردم به کالاهای اساسی را تهدید می‌کند.
شلاق محدودیت‌های داخلی
بر پیکر تجارت خارجی
چالشی‌ترین بخش ماجرا، نه در مرزهای خارجی، بلکه در مسیرهای داخلی است. انتقاد صریح رئیس اتاق بازرگانی به “توقف شبانه کامیون‌ها در برخی استان‌ها” نشان می‌دهد که بروکراسی‌های محلی و قوانین داخلی، زنجیره ترانزیت را فلج کرده‌اند.
این توقف‌های غیرضروری و داخلی، پدیده‌ای
است که زمان حمل کالا را از چند ساعت به دو یا سه روز افزایش داده است. این یعنی افزایش هزینه‌های نگهداری، افزایش ریسک فسادپذیری کالاها و کاهش رقابت‌پذیری صادرکننده ایرانی.جالب اینجاست که این معضلات، سابقه طرح شدن در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری کشور، یعنی شورای عالی ترابری و شورای عالی امنیت ملی را دارند. با این حال، عدم وجود “تصمیم‌گیری مؤثر”، نشان می‌دهد که اراده لازم برای حل این گره‌های اداری هنوز کامل شکل نگرفته است.روزانه 2 تا 3 هزار دستگاه کامیون در فرآیندهای ترانزیتی استان فعال هستند. این حجم عظیم ناوگان، نیازمند زیرساخت‌های پشتیبانی مانند پایانه‌های کافی، سوخت‌رسانی سریع و استراحتگاه‌های استاندارد است که کمبود آن‌ها، فرسودگی را تسریع کرده و کارایی را کاهش می‌دهد.
گمرکات خراسان جنوبی برای جبران این عقب‌ماندگی‌ها، مجبور به کار در شرایط فوق‌العاده شده‌اند؛ تشریفات گمرکی حتی در
روزهای تعطیل تا ساعت 22 شب انجام می‌شود. این حجم فعالیت، نشان‌دهنده توانمندی بخش
دولتی و خصوصی است، اما نشان‌دهنده غیرعادی بودن شرایط عملیاتی است.
سکوت زیرساخت‌ها در مقابل
فریاد تجارت خراسان جنوبی
یکی از مطالبات کلیدی، توسعه فوری انبارهای عمومی و مراکز لجستیکی پیشرفته است. با حجم عظیم کالاهای ترانزیتی (872 هزار تن کالای ترانزیتی مقصد در 10 ماهه)، نیاز به فضاهایی استاندارد برای نگهداری کوتاه
مدت و انجام تشریفات، بیش از پیش احساس می‌شود.تأکید بر توسعه پایانه‌های مرزی، به معنای نیاز به افزایش دروازه‌های ورود و خروج و همچنین نوسازی تجهیزات کنترلی است تا بتوانند حجم فزاینده 73 ردیف تعرفه کالایی صادراتی را مدیریت کنند.
شرکت انبارهای عمومی و خدمات گمرکی ایران، با اعلام آمادگی برای سرمایه‌گذاری در استان‌های مرزی، یک چراغ سبز بزرگ را روشن کرده است. اما این آمادگی نیازمند تعریف پروژه‌های مشخص و برون‌رفت از مرحله حرف و استارت فاز اجرایی است.
بخش عمده 427 میلیون دلار صادرات، متعلق به واحدهای تولیدی خود استان است. این یعنی فعالان اقتصادی محلی، با وجود مشکلات زنجیره تأمین، همچنان موفق به حفظ بازارهای بین‌المللی شده‌اند؛ موفقیتی که می‌توانست چند برابر باشد.
نبرد بخش خصوصی استان برای بقا
خراسان جنوبی تنها صادرکننده نیست؛ به دلیل زیرساخت‌های موجود، کالاهای سایر
استان‌های دورتر نیز برای رسیدن به افغانستان،
از مسیر بیرجند اظهار و صادر می‌شوند. این استان تبدیل به یک هاب لجستیکی شده که دیگران از مزایای آن بهره می‌برند.
نشست با مدیرعامل شرکت انبارهای عمومی ، تلاشی برای تقویت “تعامل مؤثر” بین بخش
خصوصی تشنه توسعه و نهادهای ملی بود. این تعامل، کلید گشایش مسیرهای تأمین مالی و اجرای پروژه‌های زیرساختی است.
فعالان اقتصادی منتظرند تا نتایج بررسی‌های مطرح شده در شوراهای عالی، به یک برنامه عملیاتی مشخص با زمان‌بندی شفاف برای رفع موانع داخلی حمل‌ونقل تبدیل شود؛ موانعی که مستقیماً سودآوری را هدف قرار داده‌اند.هدف نهایی، افزایش بهره‌وری در کل زنجیره تأمین کشور است. اما تا زمانی که گلوگاه‌ها باز نشوند، هر افزایش بهره‌وری در مبدأ، در میانه راه به دلیل تأخیرهای لجستیکی از بین خواهد رفت.
مطالبه شفافیت و استمرار پیشرفت
مدیرکل گمرکات استان با تأکید بر حفظ روند فعلی، در واقع هشداری شفاف به مسئولین داد: این سطح از عملکرد، مشروط به تداوم حمایت‌های زیرساختی است. توقف توسعه، مساوی با سقوط در رتبه‌بندی و از دست دادن جایگاه ترانزیتی است.
نتیجه این نشست، اجماع بر تقویت تعامل و تسریع در اجرای طرح‌های توسعه‌ای بود. فعالان اقتصادی اکنون منتظرند تا وعده‌های حمایتی به توسعه عینی در جاده‌ها، انبارها و پایانه‌های مرزی خراسان جنوبی تبدیل شود تا بتوانند نقش محوری خود را بدون این همه هزینه اضافی ایفا کنند.
