نسرین کاری – خراسان جنوبی این روزها در
محاصره گرد و غبار و خشکسالی قرار دارد و
کیفیت هوا و زندگی شهروندان به شدت تحت تأثیر است. در نشست تخصصی روزنامه «آوای خراسان جنوبی»، کارشناسان هواشناسی و محیط زیست با بررسی دلایل ریزگردها، فرسایش خاک و ضعف زیرساخت‌ها، هشدار دادند که اگر اقدامات فوری و هماهنگ انجام نشود، بحران زیست‌محیطی استان به تهدیدی جدی برای سلامت و معیشت مردم تبدیل خواهد شد.
هوای خراسان جنوبی گروگان خشکسالی و فرسایش خاک
حمیده الهیاری، فعال محیط زیست و دبیر پویش ناطوران لوت، از وضعیت نگران‌کننده آلودگی هوا در خراسان جنوبی سخن گفت و تأکید کرد که ریزگردها، فرسایش خاک و ضعف سیستم حمل و نقل عمومی، شهروندان را با چالش‌های روزمره مواجه کرده است.الهیاری با بیان اینکه بخش عمده آلودگی هوا در خراسان جنوبی ناشی از ریزگردهاست که خشکسالی‌های پیاپی و فرسایش خاک به آن دامن می‌زنند، ادامه داد: آلودگی خودروها در سطح شهرها کمتر است، اما کمبود سیستم حمل و نقل عمومی، زندگی شهری را تحت تأثیر قرار داده و استفاده از خودروهای تک سرنشین را افزایش داده استوی با اشاره به ضعف حمل و نقل عمومی در بیرجند گفت: «انتظار طولانی در ایستگاه باعث می‌شود مردم از خودروهای شخصی یا اسنپ استفاده کنند که آلودگی هوا را افزایش می‌دهد.»الهیاری همچنین به نبود امکانات و فرهنگ دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی در شهر اشاره کرد و گفت: «سیستم‌های دوچرخه‌های اشتراکی جمع شده‌اند و فرهنگ دوچرخه‌سواری هنوز در شهر جا نیفتاده است. وی با بیان اینکه یکی از مسائل مهم دیگر، آموزش و اطلاع‌رسانی است. بسیاری از مردم در مناطق روستایی و کوهستانی هنوز از اثرات منفی کندن گیاهان، روشن کردن آتش و تخریب عرصه‌های طبیعی آگاه نیستند، خاطر نشان کرد: ما بارها هشدار داده‌ایم که آتش روشن نکنید و گیاهان و خاک را آسیب نزنید، اما کمترین اقدام قانونی برای جلوگیری از این رفتارها انجام نمی‌شود. الهیاری در پایان تأکید کرد: «برای مقابله با آلودگی هوا و حفاظت از محیط زیست، علاوه بر آموزش، نیاز به قوانین کارآمد و سیستم حمل و نقل عمومی مؤثر داریم. بدون این اقدامات، زندگی شهری و سلامت شهروندان همچنان در معرض خطر است.
چالش‌های زیست‌محیطی استان؛ از بی‌تدبیری انسانی تا فشار اقلیم
علیرضا نصرآبادی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی، با اشاره به عوامل طبیعی و انسانی افزایش گرد و غبار در استان، تأکید کرد: هماهنگی ناکافی میان توسعه عمرانی و حفاظت محیط زیست، خسارت‌های جبران‌ناپذیری به منابع آب، خاک و گیاه وارد می‌کند.نصرآبادی با بیان اینکه گرد و غبار در خراسان جنوبی نه تنها ناشی از تغییرات اقلیمی و خشکسالی‌های جهانی است، بلکه مدیریت نامناسب فعالیت‌های انسانی مانند معدن‌کاری، راه‌سازی، انتقال آب و فیبر نوری نیز بر شدت آن افزوده است، ادامه داد: خراسان جنوبی به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود و هم‌مرز بودن با دو کویر بزرگ، حساسیت بیشتری نسبت به اثرات خشکسالی و فرسایش خاک دارد. «بادهای گرم و خاک‌آلود سیستان، روزانه به استان می‌رسند و بافت خاک را دچار مشکل می‌کنند. به گفته وی اگر در توسعه استان به توصیه‌های محیط زیستی کمتر توجه شود، آسیب‌ها شدت بیشتری می‌گیرندمدیرکل منابع طبیعی با تأکید بر ضرورت مشارکت سمن‌ها و فعالان محیط زیست افزود: در حوزه فنی و اجرایی، اقدامات متعددی انجام شده است؛ از حفاظت و توسعه مراتع و جنگل‌ها گرفته تا پروژه‌های بین‌المللی احیای آبخیزها و ترسیب کربن در استان. این اقدامات باعث حفظ و توسعه سه عنصر اصلی آب، خاک و گیاه می‌شود.
بی‌توجهی به ظرفیت‌های طبیعی، آینده استان را تهدید می‌کند
حمید باقرپور، معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی هم هشدار داد: کنترل فرسایش بادی، بیابان‌زایی و تخریب سرزمین تنها با هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی و رعایت ظرفیت‌های محیط‌زیستی امکان‌پذیر است.به گفته او، هرچند آمایش سرزمین در استان انجام شده است، اما «برداشت نامتوازن از منابع آب زیرزمینی و اجرای برخی پروژه‌ها بدون توجه به توان محیط‌زیست، مشکلات زیادی ایجاد کرده است.باقرپور مدیریت ریسک را «پیشگیری از بحران» دانست و گفت: «طرح‌های مقابله با بیابان، استفاده از سرشاخه‌های غیرزنده و روش‌هایی مانند مالچ‌پاشی بخشی از این اقدامات هستند. حتی از سرشاخه‌های زرشک خردشده برای تثبیت خاک استفاده می‌کنیم، اما بدون برنامه‌ریزی و مشارکت، این اقدامات ناکارآمد خواهند بود.»این مقام مسئول تأکید کرد: بیابان‌زدایی تنها به عرصه منابع طبیعی
محدود نمی‌شود. جاده‌ها، خطوط راه‌آهن، انتقال
آب و فیبر نوری نیز در صورت بی‌توجهی به ظرفیت‌های زیست‌محیطی، می‌توانند موجب تخریب سرزمین شوند.باقرپور یکی از چالش‌های مهم استان را تعادل دام و مراتع عنوان کرد: «ظرفیت مراتع برای بیش از دو میلیون واحد دامی است، اما اکنون ۳.۶ میلیون واحد دام داریم. باید با برنامه‌ریزی، دام‌های سبک و مازاد کاهش یابند، دام‌های پیر و کم‌بازده پروار یا به کشتارگاه منتقل شوند و تنوع گونه‌ای مراتع حفظ شود.»او با اشاره به اقدامات اجرایی افزود: «استفاده از مالچ‌پاشی، پروژه‌های بیولوژیک برای تثبیت خاک، کاشت گونه‌های مقاوم به خشکی، مبارزه بیولوژیک با آفات و مدیریت دامداری‌ها از جمله برنامه‌های در حال اجراست.» وی یادآور شد: «هدف ما ایجاد تعادل میان بهره‌برداری اقتصادی و حفاظت منابع طبیعی است. اگر هماهنگی دستگاه‌ها نباشد، توسعه به جای پایداری، به تخریب و فشار بر طبیعت استان منجر خواهد شد.»
۴۰۰ هزار هکتار کانون بحرانی احیا شد
محمد یوسفی، رییس اداره امور بیابان منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی هم در این نشست با بیان اینکه از مجموع دو میلیون و صد هزار هکتار کانون‌های بحرانی فرسایش بادی در استان، تاکنون حدود ۴۰۰ هزار هکتار احیا شده است، اضافه کرد: بیش از یک میلیون هکتار دیگر همچنان نیازمند اقدامات اجرایی است. وی بر ضرورت هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی و تأمین منابع مالی برای مقابله با بیابان‌زایی تأکید کرد. یوسفی با اشاره به برنامه پنج‌ساله مقابله با بیابان‌زایی گفت: در برنامه هفتم توسعه، هدف احیای ۲۰ درصد کانون‌های بحرانی فرسایش بادی استان تعریف شده است. بخشی از این عرصه‌ها تحت اختیار محیط زیست، بخشی تحت کشاورزی و مسکونی و بخش دیگر در اختیار صنایع و معادن است. به همین منظور، به دستگاه‌های مسئول نامه ارسال کرده‌ایم تا برنامه‌های مدیریتی خود را برای کاهش فرسایش بادی ارائه دهند. وی با اشاره به اینکه از مجموع دو میلیون و صد هزار هکتار کانون بحرانی فرسایش بادی، حدود ۴۰۰ هزار هکتار احیا شده و بیش از یک میلیون و پانصد هزار هکتار نیازمند اقدامات اجرایی است، ادامه داد: بخشی از این مناطق شامل تپه‌های ماسه‌ای و کویر است که با منابع فعلی امکان احیا و تثبیت کامل آنها وجود ندارد. رییس اداره امور بیابان به محدودیت منابع مالی استان اشاره کرد و گفت: در سال ۱۴۰۴، موافقت نامه اعتبارات برای مقابله با بیابان‌زایی در استان حدود ۱۸۷ میلیارد تومان است که سهم ملی ۲۹ میلیارد تومان و سهم استانی ۲میلیارد و ۳۰۰میلیون تومان و مابقی محرومیت زدایی است که متأسفانه اعتبارات استانی نسبت به سطح استان و گستره کانون‌های بحرانی، اعتبارات کافی نیست. یوسفی به تأثیر بهره‌برداری غیر اصولی از منابع آب زیرزمینی و عدم تعادل میان دام و مراتع اشاره کرد: «برداشت آب‌های زیرزمینی برای مصارف شهری و کشاورزی، خشک شدن تاغزارها و کاهش پوشش گیاهی را به دنبال داشته و تعادل طبیعی مناطق بیابانی را تهدید می‌کند.
بیش از ۹۵ درصد بلایای طبیعی
ریشه اقلیمی دارند
خیزش گرد و خاک، وزش بادهای ۱۲۰ روزه و خشکسالی‌های طولانی‌مدت، امروز به معضلی جدی برای زندگی مردم خراسان جنوبی تبدیل شده است. جواد نخعی، مدیرکل هواشناسی استان، هشدار داد: «بیش از ۹۵ درصد بلایای طبیعی منشا اقلیمی دارند و اگر مدیریت منابع آب و اطلاع‌رسانی به موقع جدی گرفته نشود، آثار این بحران‌ها روزبه‌روز شدیدتر خواهد شد.»نخعی با اشاره به اینکه در هواشناسی اصطلاح «ریزگرد» مستقل وجود ندارد، گفت: گرد و غبار، طوفان شن و طوفان گرد و خاک پدیده‌هایی هستند که با استانداردهای جهانی رصد می‌شوند. در خراسان جنوبی، تابستان‌ها تحت تأثیر بادهای شرقی موسوم به ۱۲۰ روزه هستیم که عامل اصلی خیزش گرد و خاک محسوب می‌شوند. وی منشأ این بادها را اختلاف فشار بین مرکز پر فشار ترکمنستان و مرکز کم فشار افغانستان دانست و افزود: وقتی سطح خاک خشک و بی‌پوشش باشد، ذرات خاک به‌راحتی جابه‌جا می‌شوند و کیفیت هوا را به شدت کاهش می‌دهند.مدیرکل هواشناسی با اشاره به فعالیت ایستگاه‌های سنجش گرد و خاک در طبس و بشرویه گفت: «این ایستگاه‌ها ذرات معلق ۲.۵ تا ۱۰ میکرون را پایش می‌کنند. شاخص کیفیت هوا (AQI) در روزهای اخیر در نهبندان به ۲۱۵ رسید که بیانگر شرایط ناسالم است.»به گفته او، خراسان جنوبی از نظر آلودگی شیمیایی تقریباً پاک است و تنها گرد و خاک کیفیت هوا را کاهش می‌دهد.نخعی با بیان اینکه استان بیش از ۲۰ سال است با خشکسالی دست‌وپنجه نرم می‌کند، گفت: «کاهش بارش، افزایش دما و تغییر الگوهای جوی باعث کاهش پوشش گیاهی و تشدید گرد و خاک شده است.»او به رکوردهای دمایی اخیر اشاره کرد: «از فروردین تا مرداد امسال، میانگین دما یک تا ۱.۵ درجه بالاتر از
شرایط نرمال بود و در ۱۱ تیرماه ۱۴۰۴ دمای
۵۰ درجه در طبس و دهسلم ثبت شد.»
از خشکسالی هواشناسی
تا آسیب‌های اجتماعی
مدیرکل هواشناسی با بیان اینکه ابتدا خشکسالی هواشناسی، سپس خشکسالی هیدرولوژیکی با کاهش جریان رودخانه‌ها، و در نهایت خشکسالی کشاورزی که تولید محصولات را تحت تأثیر قرار می‌دهد، خاطر نشان کرد: در ادامه، خشکسالی اجتماعی و فرهنگی بروز می‌کند؛ مانند مهاجرت و کاهش درآمد خانوارها که پیامدهای اجتماعی گسترده دارد.نخعی مهم‌ترین وظیفه هواشناسی را پایش و هشدار به موقع دانست و تأکید کرد: «مدیریت منابع آب، کشت محصولات کم‌آب‌بر، توسعه گلخانه‌ها و استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی، می‌تواند در سازگاری با کم‌آبی مؤثر باشد.او یادآور شد: خراسان جنوبی سومین استان پهناور کشور است و با توجه به پراکندگی جمعیت و تنوع اقلیمی، نیازمند برنامه‌ریزی دقیق در حوزه کشاورزی و منابع آب است. اطلاع‌رسانی مستمر و هشدارهای جوی ابزار اصلی ما برای کاهش ریسک بلایای طبیعی است.
گرد و غبار؛ آزمون بزرگ مدیریت
در خراسان جنوبی
خراسان جنوبی امروز یکی از کانون‌های اصلی
گرد و غبار کشور است. فاطمه دعاگویان، معاون محیط زیست انسانی استان، با اشاره
به افزایش چشمگیر روزهای گرد و خاک گفت:
«سال گذشته( ۱۴۰۳) ۴۶ روز هوای با کیفیت نامطلوب داشتیم در حالیکه در ۵ ماهه اول سالجاری ۶۲ روز هوای با کیفیت نامطلوب ثبت شده که بیانگر افزایش جشمگیر پدیده گرد وغبار است. بی شک بدون هماهنگی دستگاه‌ها و آموزش عمومی، رو یارویی با این پدیده و کاهش خسارات آن ممکن نیست.»وی افزود: بیش از یک‌سوم مساحت استان، معادل ۵ میلیون هکتار، کانون فعال گرد و غبار است که عمدتا در زیرکوه؛ درمیان، سربیشه، نهبندان و طبس ،سرایان فردوس و بشرویه قرار دارند.وی با بیان اینکه شاخص اصلی آلودگی هوا در استان مربوط به ذرات گرد و عبار است و بیشترین روزهای گرد و غبار مربوط به فصل بهار و تابستان است. ادامه داد: خود مراقبتی، توجه به سالمندان و بیماران و رعایت هشدارهای هواشناسی حیاتی است. اطلاع‌رسانی فوری از طریق صدا و سیما و شبکه‌های مجازی انجام می‌شود تا مردم اقدامات لازم را در مواجهه با این پدیده انجام دهند. وی خاطر نشان کرد: با وجود تغییرات اقلیمی و خشکسالی، تلاش‌ها باید ادامه یابد تا میزان خسارات کاهش یابد.وی ادامه داد: مهم‌ترین هدف، افزایش آگاهی و آموزش عمومی است تا مردم هنگام وقوع پدیده بتوانند بهترین تصمیم را برای حفاظت از جان و مال خود اتخاذ کنند. وی با بیان اینکه آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت پدیده گرد و غبار و همچنین در برنامه جامع مقابله با گرد و غبار خراسان جنوبی بر سه محور پیشگیری، مقابله و سازگاری است، تاکید دارد : هر دستگاه اجرایی وظایف مشخصی دارد که باید به ان عمل نماید. بر اساس نتایج ارزیابی سال ۱۴۰۳ ستاد ملی سیاست گذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گرد و غبار خراسان جنوبی جزو استان‌های برتر کشور در این حوزه به لحاظ عملکرد بوده است.
