نسرین کاری – بیرجند، شهری که همیشه با عنوان «پاک‌ترین شهر ایران» شناخته می‌شد، حالا با حضور زباله گردها چهره‌ی دیگری هم دارد: مردان، زنان و کودکانی که با گاری‌های فرسوده و دستان زخمی از زباله‌ها نان درمی‌آورند. اقتصادی پنهان، شبکه‌های غیررسمی و ضعف مدیریتی، پشت این تصویر غم‌انگیز نهفته است.ساعت از ده گذشته؛ خیابان ارتش خلوت است. صدای برخورد قوطی‌ها با آسفالت سکوت شب را می‌شکند. پیرمردی با گاری دستی خم می‌شود و بطری‌های پلاستیکی را جدا می‌کند: «چهل سال کارگر ساحتمان بودم، حالا دیگه کسی کار نمی دهد خرج خانواده هام از همین در می آید. در بلوار مدرس، زن جوانی کنار سطل زباله ایستاده و کودک خردسالش تکه نانی در دست دارد. او با شرمندگی می‌گوید: «شوهرم تو زندانه- اگه این کارو نکنم، فردا چیزی برای بچه‌هام نمی‌مونه.»این تصاویر از میدان امام حسین تا خیابان غفاری تکرار می‌شوند؛ چرخ‌دستی‌ها می‌چرخند و و زباله گردها در سطل زباله خم می‌شوند. زباله‌گردی در بیرجند دیگر پدیده‌ای حاشیه‌ای نیست؛ بخشی از «اقتصاد پنهان شهر» شده است.
زنگ هشدار آسیب‌های
اجتماعی و بهداشتی
محمود ظهوری، رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند از شناسایی حدود ۵۰۰ زباله‌گرد در سطح شهر خبر داد و گفت: فعالیت این افراد اگرچه غیرقانونی است، اما ریشه در فقر، ناآگاهی و نبود سازوکار رسمی دارد و ساماندهی آن بدون همکاری دستگاه‌های مرتبط ممکن نیست.
ظهوری در گفت‌وگو با خبرنگار آوا اظهار کرد: برای نخستین بار فرم‌های مشخصات زباله‌گردان طراحی و تکمیل شده تا اطلاعات دقیق‌تری از وضعیت آن‌ها داشته باشیم. وی افزود: در این فرم‌ها نام و نام‌خانوادگی، نام پدر، کد ملی، سن، جنسیت، تابعیت، شماره تماس و محل سکونت ثبت می‌شود تا بتوان در صورت لزوم، از ظرفیت نهادهایی مانند دفتر اجتماعی استانداری برای حمایت از گروه‌های خاص، به‌ویژه زنان سرپرست خانوار، استفاده کرد.»
خطر جدی برای سلامت
زباله‌گردان و جامعه
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند با اشاره به تهدیدهای بهداشتی این پدیده گفت: «زباله‌گردان‌ها در تماس مستقیم با زباله‌های آلوده و شیرابه‌هایی هستند که هر لیتر از آن می‌تواند میلیون‌ها باکتری خطرناک در خود داشته باشد. او تأکید کرد: تماس مکرر با پسماند، باتری‌های فرسوده و مواد شیمیایی سلامت جسمی آن‌ها را به خطر می‌اندازد و از سوی دیگر، تجمع زباله و حضور حیوانات و حشرات موذی در اطراف سطل‌ها، سلامت عمومی جامعه را نیز تهدید می‌کند.ظهوری افزود: «در حالی که گردش مالی مافیای زباله‌گردی میلیاردی است، اما سهم خود زباله‌گردان‌ها از این چرخه در برخی موارد ناچیز است. بیشتر آن‌ها توسط واسطه‌ها و دلالان استثمار می‌شوند و هیچ بیمه یا ثبات درآمدی ندارند. وی ادامه داد: «درآمد روزانه برخی از آن‌ها کمتر از هزینه اولیه زندگی است و نبود آموزش و مهارت، باعث شده کودکان و سالمندان هم ناچار به ورود به این چرخه شوند.»
زباله‌گردی؛ پدیده‌ای غیرقانونی
رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند با اشاره به ابعاد حقوقی این مسئله گفت: زباله‌گردی طبق قانون، فعالیتی غیرمجاز است و از نظر اجتماعی در رده
آسیب‌های شهری قرار می‌گیرد. با این حال،
نمی‌توان این پدیده را صرفاً با برخورد انتظامی
رفع کرد؛ چون ریشه در فقر، بیکاری و
ناهماهنگی نهادی دارد. او تأکید کرد: ما انتظار
داریم دستگاه‌هایی مثل پلیس، بهزیستی، دادستانی و نهادهای حمایتی هم‌زمان با شهرداری در این موضوع ورود کنند.به گفته
ظهوری، رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بیرجند چندین طرح را برای کنترل این معضل ، از جمله:طرح تفکیک زباله
از مبدا و آموزش عمومی برای شهروندان
راه‌اندازی ۱۳ کلبه سبز برای تحویل پسماند خشک در نقاط مختلف شهر؛ساماندهی ۸۰ تا
۹۰ وانت و پیمانکار رسمی جمع‌آوری پسماند
؛راه‌اندازی گشت‌های خودرویی و موتوری ۲۴ ساعته برای شناسایی فعالیت‌های غیرمجاز؛برگزاری بیش از ۲۰ دوره آموزشی برای مدارس، دانشگاه‌ها و گروه‌های مردمی در حوزه مدیریت پسماند اجرا کرده است.ظهوری افزود: «اجرای کامل طرح تفکیک از مبدا منوط به مشارکت مردم است؛ در حالی‌که در بسیاری از شهرهای کشور مشارکت کمتر از ۱۰ درصد است.»
نبود قانون مشخص برای
ساماندهی زباله‌گردی
رئیس سازمان مدیریت پسماند در پاسخ به امکان قانونی‌سازی فعالیت زباله‌گردان گفت: در حال حاضر قانون، زباله‌گردی را شغل رسمی نمی‌داند و ما اجازه استخدام یا سازمان‌دهی رسمی آن‌ها را نداریم. این موضوع نیازمند تصمیم مجلس و نهادهای قانون‌گذار است.ظهوری از کم توجهی برخی دستگاه ها که می توانند در حوزه کودکان زباله گرد و همچنین زنان سرپرست خانواری که زباله گردی می کنند، نقش موثری ایفا کنند، نیز گلایه کرد. ظهوری تأکید کرد: ما با صداقت کار می‌کنیم و از رسانه‌ها انتظار داریم با انعکاس درست واقعیت، نگاه انسانی‌تری به موضوع داشته باشند. زباله‌گردی فقط یک معضل شهری نیست، بلکه نشانه‌ای از فقر، بیکاری و کمبود آگاهی است. کاهش آن نیازمند همدلی، آموزش و همکاری جمعی است.
زباله‌گردی در خراسان جنوبی؛
تهدید سلامت و محیط‌زیست
خانی، مدیرکل محیط‌زیست خراسان جنوبی، نیز با اشاره به خطرات فعالیت زباله‌گردان گفت: «با توجه به احتمال شیوع بیماری‌های عفونی و ویروسی و اختلال پسماندهای پزشکی خانگی، زباله‌گردی مستقیم سلامت شهروندان را تهدید می‌کند. عدم اجرای قانون تفکیک پسماند از مبدا توسط شهرداری‌ها و دهیاری‌ها زمینه‌ساز این پدیده است.وی افزود که ضعف در اجرای تکلیف قانونی تفکیک پسماند از مبدا مهم‌ترین عامل شکل‌گیری زباله‌گردی است و مسایل اقتصادی در رده بعدی قرار دارند. به گفته خانی، مشارکت مردم و اجرای طرح‌های تفکیک از مبدا توسط مدیریت‌های اجرایی پسماند می‌تواند این پدیده را کاهش دهد.
تفکیک زباله از مبدا؛ راهکاری کلیدی برای کاهش پدیده زباله‌گردی
مدیرکل محیط‌زیست استان درباره مسئولیت‌ها عنوان کرد: نظارت بر اجرای قانون مدیریت پسماند با محیط‌زیست است و اجرای جمع‌آوری تفکیک شده برعهده شهرداری، بخشداری و دهیاری‌هاست. وی بر نقش آموزش، فرهنگ‌سازی و حمایت از طرح‌های مردمی و اشتغال سبز در مقابله با زباله‌گردی تأکید کرد و گفت: تفکیک زباله خشک در کلبه‌های جمع‌آوری، فرهنگ‌سازی و کاهش زباله‌گردی را ممکن می‌سازد. خانی وضعیت دفن زباله در بیرجند را قابل قبول دانست اما هشدار داد که شیرابه پسماندها می‌تواند خاک و آب‌های زیرزمینی را آلوده کند. او در پایان با بیان اهمیت همکاری مردم و مدیریت شهرداری اظهار امیدواری کرد: «با فرهنگ‌سازی و اراده جمعی، آینده مدیریت پسماند و کاهش زباله‌گردی در استان امیدوارکننده است.»
زباله‌گردی در بیرجند؛ چالشی محیط‌زیستی و اجتماعی
که نیازمند راهکار است
حمیده الهیاری، فعال محیط زیست و
دغدغه‌مند مسائل شهری، افزایش زباله‌گردی
در بیرجند را طی سال‌های اخیر نگران‌کننده می‌داند و معتقد است این پدیده، علاوه بر ابعاد اجتماعی، آثار زیست‌محیطی و بهداشتی جدی برای شهر و ساکنان دارد.الهیاری با اشاره به تخصص خود در حوزه محیط زیست گفت:با توجه به حوزه فعالیت من، درباره ابعاد اجتماعی زباله‌گردی متخصص نیستم، اما واضح است که این پدیده طی سال‌های اخیر افزایش یافته است. بخشی از این مشکل به مدیریت ناکافی پسماندها و نبود زیرساخت‌های مناسب شهری و روستایی بازمی‌گردد. بسیاری از سطل‌های زباله روباز هستند و سیستم جمع‌آوری و تفکیک پسماند به‌صورت علمی و کارآمد اجرا نمی‌شود.او ادامه داد: «در وهله بعد، عوامل اجتماعی و اقتصادی مانند فقر، نابرابری، تبعیض، شکاف طبقاتی و فقدان فرصت‌های شغلی، باعث تشدید زباله‌گردی شده‌اند. وضعیت اقتصادی فعلی و تورم موجود نیز فشار بر خانواده‌ها و افراد آسیب‌پذیر را افزایش داده و به شکل مستقیم با این پدیده ارتباط دارد.»
پیامدهای محیط زیستی و بهداشتی
الهیاری به آثار محیط زیستی زباله‌گردی اشاره کرد: وقتی افراد در میان زباله‌ها جست‌وجو می‌کنند تا وسایل ارزشمند پیدا کنند، محیط اطراف سطل‌های زباله ممکن است آلوده شود. این معضل به ویژه در سطل‌های روباز و مکان‌های پرتردد بیشتر دیده می‌شود و مشکلاتی مثل پخش آلودگی و کاهش بهداشت شهری را ایجاد می‌کند.او افزود: «خود من بارها شاهد چنین شرایطی بوده‌ام و حتی از این مناطق عکس تهیه کرده‌ام. این تصاویر نشان می‌دهد که بدون مدیریت صحیح، زباله‌گردی می‌تواند خطرات زیست‌محیطی و بهداشتی قابل توجهی برای شهر و شهروندان ایجاد کند.»
لزوم راهکارهای عملی و هم‌افزایی
الهیاری بر ضرورت اقدام عملی تأکید کرد:حل این معضل نیازمند همکاری مسئولان شهری، نهادهای محیط زیستی و جامعه محلی است. باید زیرساخت‌های مناسب برای جمع‌آوری، تفکیک و مدیریت پسماند فراهم شود و در کنار آن، حمایت‌های اقتصادی و اجتماعی از گروه‌های آسیب‌پذیر انجام شود. تنها در این صورت می‌توان زباله‌گردی را کاهش داد و سلامت محیط و نظم اجتماعی را حفظ کرد.او در پایان گفت:زباله‌گردی فقط یک مسئله اجتماعی یا اقتصادی نیست، بلکه چالشی محیط زیستی است که اگر راهکار عملی و واقعی برای آن اندیشیده نشود، تبعات آن برای سلامت شهروندان و محیط زیست بلندمدت خواهد بود. جامعه و مسئولان باید با اقدامات مشترک، همدلی و تدابیر کارشناسی، این مشکل را مدیریت کنند.
نظارت قضایی و انتظامی
بر خروج ضایعات از شهر
پدیده زباله‌گردی در بیرجند دیگر فقط تصویری از فقر نیست؛ بلکه نشانه‌ای از شکاف میان «نظام رسمی مدیریت» و «واقعیت‌های خیابانی» است. زباله‌گردها با چرخ‌دستی‌هایشان فقط پسماند جابه‌جا نمی‌کنند، بلکه معنای جدیدی از اقتصاد نادیده‌گرفته‌شده را در شهر شکل داده‌اند اقتصادی که هرچند غیررسمی، اما پرقدرت است.بیرجند اگر می‌خواهد «شهر پاک» باقی بماند، باید به همان اندازه که به آسفالت و جدول‌بندی خیابان‌ها اهمیت می‌دهد، به انسان‌هایی توجه کند که در سایه همان خیابان‌ها زندگی می‌کنند.
