زمانی – خراسان جنوبی با برخورداری از ظرفیتهای بینظیر در تولید محصولات راهبردی مانند زعفران، زرشک، عناب و انار، یکی از قطبهای مهم کشاورزی کشور محسوب میشود؛ اما این ظرفیت عظیم تاکنون نتوانسته سهم شایستهای از ارزشافزوده را نصیب کشاورزان و تولیدکنندگان استان کند. رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی با تأکید بر اینکه تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی یکی از مهمترین راهبردهای توسعه بخش کشاورزی استان است، اعلام کرده که تکمیل این زنجیره علاوه بر جلوگیری از خامفروشی، با افزایش فرآوری، ماندگاری محصول و ایجاد فرصت مناسب برای عرضه به بازار، درآمد کشاورزان را افزایش میدهد. این گزارش به بررسی اقدامات انجام شده و مسیر پیشروی مسئولان و متولیان برای تحقق این هدف مهم میپردازد.
حرکت جدی برای تکمیل زنجیره ارزش محصولات راهبردی
برنامههای جهاد کشاورزی برای تکمیل زنجیره ارزش محصولات استراتژیک استان بهصورت جدی در دستور کار قرار گرفته است. بر اساس اعلام مسئولان، تکمیل زنجیره ارزش انار، شیر، گندم، نوغانداری، زرشک، زعفران، عناب، زیتون و خرما از مهمترین اولویتهای این سازمان محسوب میشود . این رویکرد نشان از عزم جدی متولیان برای خارج کردن محصولات کشاورزی از حالت خامفروشی و حرکت به سمت صنایع تبدیلی و فرآوری دارد؛ اقدامی که میتواند تحول اساسی در معیشت کشاورزان استان ایجاد کند.
زنان روستایی؛ محور اصلی تحول در فرآوری محصولات
نقشآفرینی ۸۵ درصدی زنان روستایی در فرآوری و بستهبندی محصولاتی مانند انار، زعفران و زرشک ، نشان از ظرفیت بالای این قشر در ایجاد ارزشافزوده دارد. رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان با اشاره به اینکه انار و زرشک بیشترین ظرفیت را برای ایجاد ارزشافزوده توسط زنان روستایی دارند، از اقدامات حمایتی مانند آموزش بازاریابی در فضای مجازی، انعقاد قرارداد با سکوهای پرفروش کشور و آموزش بستهبندی متناسب با ذائقه مصرفکننده خبر داده است. این اقدامات گامی مؤثر در جهت توانمندسازی زنان و بهرهگیری از ظرفیت عظیم آنها در توسعه اقتصادی روستاهاست.
موانع ساختاری؛ چالشهایی که باید برداشته شوند
با وجود اقدامات مثبت انجامشده، موانع ساختاری جدی بر سر راه حضور زنان روستایی در زنجیره ارزش وجود دارد. مردسالاری، عدم تملک زنان بر درآمد حاصل از فعالیت و سپردن نقش کارگری به زنان در بیشتر حلقههای زنجیره ارزش، از مهمترین مشکلاتی است که باید مورد توجه قرار گیرد. همچنین قوانین دستوپاگیر، بهویژه در حوزه مجوزهای بهداشتی، و تضاد منافع با شرکتهای بزرگ، اجازه رشد فعالیتهای زنان را نمیدهد. رفع این موانع نیازمند عزم جدی و هماهنگی بیندستگاهی است.
صندوقهای اعتبارات خرد؛ راهکاری اثربخش اما نیازمند تقویت
صندوقهای اعتبارات خرد زنان روستایی که از حدود دو دهه پیش شکلگرفتهاند، علیرغم ناپایداری بسیاری از فعالیتهای توسعهای در طول زمان، همچنان فعال و اثربخش باقیماندهاند. هرچند پایین بودن میزان وامهای پرداختی شاید موجب افزایش محسوس درآمد خانوارهای روستایی نشده باشد، اما این صندوقها مأمنی برای افزایش اعتمادبهنفس زنان و دریافت وام بدون قوانین دستوپاگیر بانکی بودهاند. تقویت این صندوقها و افزایش توان مالی آنها میتواند نقش تعیینکنندهای در تکمیل زنجیره ارزش ایفا کند.
مدیریت یکپارچه؛ راهکار کلیدی برای توسعه زنجیره ارزش
مدیر مجتمع تحقیقات گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی خراسان جنوبی بر نقش پژوهش در رفع چالشهای بخش کشاورزی تأکید کرده و توسعه ارقام مقاوم به تنشهای اقلیمی، حمایت از طرحهای پژوهشی و مدیریت یکپارچه زنجیره ارزش محصولات راهبردی را از مهمترین راهکارهای حفظ و توسعه باغات عناب و زرشک دانسته است. وی پیشنهاد تشکیل کارگروه توسعه عناب خراسان جنوبی را برای مدیریت یکپارچه زنجیره عرضه، قیمتگذاری، بازاریابی و رفع مشکلات ارائه کرده است؛ پیشنهادی که میتواند ضمن همافزایی، از موازیکاری دستگاههای اجرایی جلوگیری کند.
بحران آب و تغییرات اقلیمی؛ تهدیدی جدی برای تولید
تولید عناب استان در سال جاری بین ۵۰ تا 60 درصد کاهشیافته که خسارت قابلتوجهی به بیش از ۹ هزار خانوار و حدود ۴۰ هزار نفر که بهطور مستقیم معیشت خود را از این محصول تأمین میکنند، وارد کرده است. کاهش آبدهی چاهها و افزایش دور آبیاری که در برخی مناطق به ۱۸ تا ۲۴ روز رسیده، موجب کاهش شدید تولید محصولات باغی شده است. پوششدار کردن باغات بهعنوان یکی از راهکارهای کاهش خسارتهای ناشی از تغییرات اقلیمی مطرح شده، اما هزینه بالای اجرای این طرح بدون تأمین تسهیلات و حمایتهای ترجیحی امکانپذیر نیست .
توسعه ارقام مقاوم؛راهبردی هوشمندانه در شرایط کمآبی
بررسیهای مشترک با مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان نشان داده که برخی ارقام عناب در شرایط کمآبی عملکرد بهتری نسبت به سایر ارقام دارند. شناسایی و توسعه این ارقام میتواند ضمن کاهش مصرف آب، بهرهوری باغات را افزایش دهد. با استفاده از ارقام پرمحصول و مقاوم میتوان بدون کاهش میزان تولید، سطح زیرکشت را کاهش داد و این موضوع نقش مهمی در حفظ منابع آبی و جلوگیری از نابودی باغات عناب و زرشک خواهد داشت.
شیوع آفات و بیماریها بیش از هزار هکتار از باغات زرشک استان را درگیر کرده و حدود ۵۰ هزار خانوار و نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر در زنجیره تولید، فرآوری و تجارت این محصول فعالیت دارند. این موضوع یک تهدید زیستی، اقتصادی و اجتماعی برای استان محسوب میشود که نیازمند برنامههای حمایتی مستمر، اعطای تسهیلات ترجیحی و توسعه پژوهشهای کاربردی است. اختصاص اعتبارات ویژه برای اجرای برنامههای مقابله با آفات و بیماریهای باغات، از ضرورتهای اجتنابناپذیر این حوزه است.
برندسازی و معرفی ملی؛ گامی مؤثر در توسعه بازار
ضعف معرفی محصولات راهبردی استان در سطح کشور، یکی از چالشهای اساسی این بخش است. اختصاص بودجه برای تولید محتوای تبلیغاتی، افزایش معرفی محصولات در رسانه ملی، نصب نمادهای عناب و زرشک در میادین شهری و استفاده از این گونههای گیاهی در فضاهای شهری میتواند به برندسازی و توسعه بازار این محصولات کمک کند. درج قیمت عناب تازه در میدان مرکزی میوه و ترهبار تهران برای نخستینبار، گامی مؤثر در معرفی این محصول و توسعه بازار مصرف بوده است که باید تداوم یابد.
خوشههای کسبوکار؛ الگویی اثربخش برای توسعه زنجیره ارزش
پژوهشهای علمی نشان میدهد که خراسان جنوبی با تولید بیش از ۹۰ درصد زعفران جهان، سهم ارزشآفرینی کمتر از ۱۰ درصدی دارد و بیشتر محصول بهصورت خام به سایر استانها یا کشورها صادر میشود . با وجود بیش از ۸۲ هزار نفر شاغل مستقیم در بخش تولید زعفران و فعالیت بیش از ۵ هزار خوشه در تولید و فرآوری این محصول، توسعه خوشههای کسبوکار میتواند الگویی کارآمد برای یکپارچهسازی زنجیره ارزش باشد. عوامل آموزشی-ترویجی و اجتماعی بیشترین تأثیر را در توسعه این خوشهها دارند و برگزاری سمینارهای تخصصی، برپایی نمایشگاههای داخلی و خارجی و استفاده از شبکههای مجازی برای تبلیغات، مهمترین راهکارهای مؤثر هستند .
همکاریهای بینالمللی؛ فرصتی برای ارتقای کیفیت
همکاری سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) با دانشگاه علوم پزشکی مشهد برای تقویت روشهای آزمایش، فرآوری و بازاریابی زعفران در استانهای خراسان، فرصت ارزشمندی برای ارتقای کیفیت و افزایش اعتماد مصرفکنندگان جهانی است. این همکاری با رویکرد علمی و استفاده از روشهای پیشرفته تأیید اصالت محصول، میتواند ضمن کاهش تقلب، بازاری شفافتر و بازدهی بالاتر برای کشاورزان فراهم کند. آموزش کشاورزان، بازرگانان و کارشناسان آزمایشگاههای خراسان جنوبی در چارچوب این برنامه، گامی مهم در جهت توانمندسازی نیروی انسانی استان محسوب میشود .
مسیر پیشرو؛ از شعار تا عمل
برای خارج کردن کشاورزی خراسان جنوبی از خامفروشی و تبدیل آن به ارزشافزوده، مسیری روشن و عملیاتی پیشروی مسئولان قرار دارد: تکمیل زنجیره ارزش محصولات راهبردی با اولویت محصولاتی که بیشترین ظرفیت فرآوری را دارند، توانمندسازی زنان روستایی از طریق آموزش و رفع موانع قانونی، تقویت صندوقهای اعتبارات خرد، تشکیل کارگروههای تخصصی برای مدیریت یکپارچه، توسعه ارقام مقاوم به کمآبی، و در نهایت برندسازی و معرفی ملی محصولات استان. این مسیر نیازمند هماهنگی بیندستگاهی، اختصاص اعتبارات ویژه و عزم جدی متولیان است.
خراسان جنوبی در آستانه تحولی بزرگ
خراسان جنوبی با برخورداری از ظرفیتهای منحصربهفرد در تولید محصولات راهبردی و نیروی انسانی توانمند، در آستانه تحولی بزرگ در بخش کشاورزی قرار دارد. اقدامات انجامشده توسط جهاد کشاورزی و سایر نهادهای متولی نشان از عزم جدی برای خارج شدن از خامفروشی و حرکت به سمت اقتصاد ارزشافزوده دارد. با رفع موانع ساختاری، تقویت پژوهشهای کاربردی، توانمندسازی زنان روستایی و مدیریت یکپارچه زنجیره ارزش، میتوان آیندهای روشن برای کشاورزی این استان متصور بود. مسیر مشخص است و اکنون نوبت به اقدام عملی و هماهنگ همه دستگاههای مسئول رسیده است.
