مهدی آبادی – افزایش قیمت‌ها، قطعی‌های مکرر، وعده‌های نیمه‌تمام و حتی خبرهایی که از افتتاح، رشد یا توسعه می‌گویند، دیگر آن‌طور که باید در جامعه اثر نمی‌گذارند. انگار مردم یاد گرفته‌اند به‌جای واکنش، فقط نگاه کنند. ما در ایران امروز، در شهرها و روستاهایی زندگی می‌کنیم که خبر گران شدن نان همان‌قدر عادی شده که ارزان شدن مرغ کوتاه‌ترین مهلت خوش‌حالی است. کسی دیگر از شنیدن تورم بالای کشور جا نمی‌خورد؛ همان‌طور که افزایش چندبرابری قیمت لوازم خانگی یا هزینه‌های درمان، به گفت‌وگوی روزمره و بدون تعجب مردم بدل شده است. این بی‌تفاوتی اجتماعی، اگرچه آرام و بی‌صدا پیش می‌رود، اما نشانه‌ای از نوعی فرسایش روانی و جمعی است. جامعه‌ای که هر روز زیر فشار اقتصادی، خبری و عاطفی قرار می‌گیرد، در نقطه‌ای خاص دیگر توان واکنش ندارد. این نقطه، همان جایی است که انسان برای ادامه‌ دادن زندگی، «نشه دیدن» را انتخاب می‌کند. روان‌شناسان اجتماعی به آن خستگی از بحران دائم می‌گویند؛ حالتی که فرد در برابر تکرار هشدارها، اخبار نگران‌کننده و وعده‌های بی‌نتیجه، خود را به بی‌حسی می‌زند تا دوام بیاورد. اما موضوع فقط به تورم یا گرانی محدود نیست. حتی خبرهای خوب هم در این فضای سنگین پژواک ندارند. وقتی طرحی عمرانی افتتاح می‌شود یا اقدامی فرهنگی انجام می‌گیرد و یا خبرهای خوبی از راه آهن و زیرساخت های استان به گوش می رسد، بازخورد عمومی کمتر از حد انتظار است. در شبکه‌های اجتماعی، حداکثر چند جمله تکراری زیر پست‌ها دیده می‌شود، در واقع میشود گفت امیدی که باید از خبر خوب زاده شود، گاهی پیش از رشد خشک می‌شود، چون ذهن جامعه یاد گرفته فقط نیمه خالی لیوان را ببیند و نیمه پر را هم با تردید نگاه کند. رسانه‌ها در این میان نقشی دوگانه دارند؛ از یک سو موظف‌اند خبر بدهند، از سوی دیگر مسئول‌اند نگاه مردم را اصلاح کنند. اما واقعیت این است که رسانه‌ نیز همانند مردم، در چرخه تکرار و خستگی گرفتار شده است. چند روز پیش گزارشی از صداوسیما مشاهده کردم به تحقیق پیرامون انتشار اخبار ناامیدکننده در رسانه های مهم کشوری می پرداخت. نتایج اسف بار بود. اکثر رسانه های مهم کشوری به جای القای امید به مردم، به دنبال ناامیدسازی آنها بودند. وقتی عناوین اخبار برخی از رسانه ها هر روز درباره گرانی، کمبود، یا بحران است، مخاطب دیگر نیازی به خواندن احساس نمی‌کند. حتی گزارشگر نیز در انتقال حس امید احتیاط می‌کند، چون بیم دارد به خوش‌بینی بی‌پایه متهم شود. نتیجه این می‌شود که میان رسانه و مردم، دیوار ضخیمی از بی‌اعتمادی شکل می‌گیرد؛ دیواری که هر دو سویش به سکوت رضایت می‌دهند. در استان اوضاع کمی متفاوت است. اخبار امیدآفرین به طور مرتب در رسانه ها منتشر می شود و انعکاس خوبی نسبت به دستاوردهای کشور دارند اما باز هم این بی تفاوتی اجتماعی نسبت به اخبار و رویدادها را می توان مشاهده کرد. زمانی که پروژه‌ای با هدف توسعه کشاورزی افتتاح می‌شود یا فرماندار در بازدید از طرحی روستایی وعده حمایت می‌دهد، واکنش‌ها معمولاً بسیار محدود است. درحالیکه اگر مشکل یا بحران مطرح شود، نگاه‌ها تندتر و نقدها فوری‌ترند. گویی انرژی مردم برای نقد باقی مانده، اما توان آنها برای امیدواری فرسوده است. یکی از دلایل مهم این تحول، تضعیف «سرمایه اجتماعی» است؛ همان پیوند اعتماد و ارتباط میان مردم و نهادها. وقتی وعده‌ها در حافظه مردم بی‌نتیجه ثبت می‌شود، دیگر حتی خبرهای درست و واقعی هم به تردید آلوده‌اند. از سوی دیگر، فشار اقتصادی، نوسان قیمت‌ها و نگرانی دائمی برای آینده، ذهن جامعه را در حالت دفاعی قرار داده است. ذهنی که درگیر بقاست، کمتر فرصت احساس، تحلیل و مشارکت دارد. نتیجه این می‌شود که مردم «می‌شنوند» اما «احساس نمی‌کنند». در کنار این عوامل، رسانه‌های اجتماعی نیز نوعی عادت سردی را تقویت کرده‌اند. حجم بالای خبرهای هم‌زمان و اغلب منفی باعث می‌شود مخاطب نتواند بین مهم و بی‌اهمیت تمایز بگذارد. وقتی هر ساعت هشدار جدید، افزایش تازه و اظهارنظر تازه‌تری منتشر می‌شود، ذهن برای حفظ خود، فیلتر بی‌تفاوتی می‌سازد. به‌عبارتی، برای حفظ سلامت عاطفی، حساسیت را قربانی می‌کند. با این حال، امکان بازگشت وجود دارد. راه ساده‌اش هم از همین نقاط کوچک آغاز می‌شود: زمانی که یک مسئول یا رسانه، به جای شعار، عملاً نشان دهد خبر خوب واقعاً خیر عمومی دارد. وقتی مردم حس کنند یک اتفاق واقعاً به زندگی‌شان مربوط است، واکنش، به‌صورت طبیعی بازخواهد گشت. همین‌طور وقتی صداقت در روایت مشکلات جایگزین نمایش تشریفاتی شود، مخاطب دوباره مایل به شنیدن خواهد بود. اما تا آن زمان، بی‌تفاوتی همچنان سایه سنگین خود را بر رفتار جمعی حفظ می‌کند. جامعه‌ای که از فرط شنیدنِ مکرر خبر بد، دیگر قدرت تمایز ندارد؛ از فرط دیدن وعده‌های تکراری، دیگر رغبت واکنش پیدا نمی‌کند. شاید مهم‌ترین پرسش این روزها برای همه ما خبرنگاران، روابط‌عمومی‌ها، شهروندان و حتی کارگزاران این باشد که آیا می‌توان هنوز مردم را به واکنش واداشت؟ این سؤال، پاسخی آماده ندارد و شاید لازم نباشد داشته باشد. گاهی یادآوری خود سؤال مهم‌تر از یافتن پاسخ است؛ زیرا تا وقتی پرسش زنده است، امید به تغییر هم زنده می‌ماند. جامعه‌ای که هنوز می‌پرسد چرا چیزی او را تکان نمی‌دهد، هنوز در عمق سکوتش، حیات دارد. (لطفاً نظرات و پیشنهادات خود درباره این سرمقاله را از طریق 09155665782 ارسال بفرمایید)