جم – توسعه پایدار در هر نقطه از جهان، بدون همراهی مردم و سرمایه‌های خرد آن‌ها، به سرانجامی نمی‌رسد. مشارکت عمومی، فرایندی است که در آن افراد یک جامعه با آگاهی و انتخاب، توانمندی‌های خود را برای دستیابی به اهداف مشترک به کار می‌گیرند . این مشارکت، از حساس شدن نسبت به یک مسئله آغاز و تا نقش‌پذیری و توانمندسازی مردم ادامه می‌یابد . تجربه کشورهای پیشرفته نشان داده که مشارکت عمومی در طرح‌های سرمایه‌گذاری، نه تنها منابع مالی لازم را فراهم می‌کند، بلکه احساس تعلق، اعتماد و مسئولیت را در جامعه نهادینه می‌سازد. اما سوال اینجاست که چرا خراسان جنوبی با وجود ظرفیت‌های بی‌نظیر، همچنان در این مسیر با چالش مواجه است؟
اوراق مشارکت؛ اهرمی که در استان به کار گرفته نشد
در بسیاری از استان‌های کشور، انتشار اوراق مشارکت به عنوان یک ابزار کارآمد برای تأمین مالی پروژه‌های عمرانی و توسعه‌ای مورد استفاده قرار گرفته است. اوراق مشارکت، به ویژه برای طرح‌های عمرانی انتفاعی دولت طراحی شده‌اند تا بخشی از کسری بودجه را جبران کرده و از تورم ناشی از استقراض از بانک مرکزی جلوگیری کنند . این ابزار به مردم امکان می‌دهد تا به جای سپرده‌گذاری در بانک، در پروژه‌های زیربنایی کشور سهیم شوند و سود معاف از مالیات دریافت کنند.برای نمونه، شهرداری بیرجند در اردیبهشت ماه ۱۴۰۵ برای نخستین بار از اوراق مشارکت دولتی به ارزش ۶۷۰ میلیارد تومان استفاده کرد . این گام مهم، هرچند در سطح مدیریت شهری برداشته شد، اما در سطح استانی و برای طرح‌های کلان توسعه‌ای، هنوز به یک رویه معمول تبدیل نشده است. در حالی که در استان‌های دیگر مانند گیلان، فروش اوراق مشارکت برای طرح‌های سدسازی و شبکه‌های آبیاری با موفقیت انجام می‌شود ، خراسان جنوبی همچنان در نقطه صفر این مشارکت عمومی در مقیاس وسیع ایستاده است. همچنین، اوراق مرابحه به عنوان یکی از انواع اوراق مالی اسلامی، در برخی استان‌ها برای تأمین مالی طرح‌های عمرانی به کار گرفته شده؛ مثلاً خراسان شمالی مجوز استفاده از ۱۰ هزار میلیارد ریال اوراق مرابحه را دریافت کرده است . این در حالی است که سهم خراسان جنوبی از این ابزارها، ناچیز و محدود به موارد خاص بوده است. به تازگی نیز برای اولین بار، یک دستگاه اجرایی در استان موفق به جذب بخشی از اوراق مرابحه تخصیصی شده است، اما این مسیر همچنان نوپا و نیازمند گسترش است.
سهام عدالت و ناکامی در تکرار موفقیت‌ها
الگوی سهام عدالت در کشور توانست میلیون‌ها ایرانی را با اقتصاد ملی درگیر کند و تجربه موفقی از مشارکت عمومی باشد، اما در خراسان جنوبی هیچ طرح سرمایه‌گذاری عمومی قابل توجهی با این رویکرد برای مردم پایه‌گذاری نشده است. طرح‌های سهامی عام که امکان سرمایه‌گذاری خرد مردم را فراهم می‌کنند، در این استان غایب هستند. در مقابل، شرکت‌های پروژه‌محوری چون «تجلی توسعه معادن و فلزات» نشان داده‌اند که چگونه می‌توان وجوه سرگردان را جمع‌آوری و به سمت تولید هدایت کرد . این شرکت با تبدیل شدن به یک هلدینگ پروژه‌محور، توانسته است سرمایه‌های خرد را در پروژه‌های بزرگ معدنی و صنعتی به کار گیرد و الگویی موفق در کشور باشد . اما سهم خراسان جنوبی از این عرصه، تقریباً صفر است.کارشناسان معتقدند که ایجاد شرکت‌های پروژه‌محور در هر استان باید متناسب با مزیت‌های آن منطقه باشد؛ در استان‌های شرقی مانند خراسان جنوبی، طرح‌های معدنی می‌توانند در اولویت قرار گیرند . این در حالی است که نه تنها چنین شرکتی شکل نگرفته، بلکه مشارکت مردم در پروژه‌های استانی نیز به دلیل نبود اعتماد و تجربه‌های تلخ گذشته، به حداقل رسیده است. به عنوان مثال، در حالی که مرکزی برای تامین مالی پروژه‌های عمرانی استان از طریق اوراق مرابحه با حضور مسئولان استانی فعال شده، اما مسیر مشارکت گسترده مردمی در این اوراق هنوز هموار نشده است و عمدتاً نهادهای مالی و بانک‌ها، خریداران اصلی این اوراق هستند .
تعاونی‌های خورشیدی؛ نقطه عطف مشارکت عمومی
با این حال، نباید از تلاش‌های اخیر مدیریت استان در تغییر این رویه غافل شد. حرکت در مسیر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر با استفاده از ظرفیت تعاونی‌ها، یکی از ابتکارات ارزشمند و نقطه‌عطفی در مشارکت عمومی بوده است. بر اساس آمار، تاکنون ۲۵ شرکت تعاونی در حوزه انرژی خورشیدی با مشارکت بیش از ۷ هزار نفر عضو و سرمایه‌گذاری حدود ۴۷۸ میلیارد تومانی در استان شکل گرفته است .
این تعاونی‌ها که در شهرستان‌های بیرجند، زیرکوه، درمیان، قاین و خوسف مستقر هستند، ضمن ایجاد اشتغال برای ۱۴۹ نفر، توان تولید ۱۱ مگاوات برق را دارند . این موفقیت نشان می‌دهد که با مدیریت صحیح، می‌توان سرمایه‌های خرد را به سمت توسعه هدایت کرد. استاندار خراسان جنوبی نیز بر این نکته تأکید دارد که «تعاونی‌ها، بالاترین سرمایه‌شان اعتماد مردم است» و این مدل مشارکتی نشان داده که وقتی مردم سهام‌دار پروژه شوند، انرژی خورشیدی تنها برق تولید نمی‌کند، بلکه امید و انگیزه نیز می‌آفریند .
تجربه‌های تلخ؛ مانعی برای اعتمادسازی
اما این آغاز راه است و نباید به همین موفقیت‌ها بسنده کرد. دلیل اصلی عدم استقبال گسترده‌تر از مدل‌های مشارکتی را باید در تجربه‌های تلخ گذشته جستجو کرد. سال‌هاست که در خراسان جنوبی، طرح‌های سرمایه‌گذاری سهامی عام با استقبال مردم مواجه نشده و این مسئله ریشه در عدم نظارت مناسب بر پروژه‌های پیشین دارد. مردم این استان بارها شاهد بوده‌اند که سرمایه‌های خرد آن‌ها در طرح‌هایی با مدیریت ناکارآمد، به نتیجه مطلوب نرسیده و یا حتی اصل سرمایه در معرض خطر قرار گرفته.مشکل بی‌اعتمادی به طرح‌های مشارکتی، تنها مختص خراسان جنوبی نیست. در سطح ملی نیز، بررسی‌ها نشان داده که به دلیل نبود آگاهی‌رسانی کافی و تبیین نشدن منافع و اهداف این سیاست‌ها برای مردم، سطح مشارکت عمومی در خرید اوراق مشارکت چندان که باید و شاید نبوده است . با این حال، در استان‌های دیگر با ارائه اطلاعات شفاف و تضمین بازدهی، توانسته‌اند اعتماد عمومی را جلب کنند. به عنوان مثال، در استان‌های شمالی مانند گیلان و مازندران، طرح‌های کشاورزی و گردشگری با مشارکت عمومی همراه شده و در استان‌های دیگر، پروژه‌های مسکن و پتروشیمی با استقبال روبه‌رو شده است .
ضرورت تداوم مسیر؛ از یک ابتکار تا یک نظام توسعه‌یافته
آنچه خراسان جنوبی امروز به آن نیاز دارد، تغییر رویکرد کلان در تعریف پروژه‌های سرمایه‌گذاری است. متأسفانه تاکنون چنین اتفاقی در سطح گسترده رخ نداده و انتظار می‌رود مسئولین با الگوبرداری از استان‌های موفق، این خلأ را پر کنند. نمونه موفقی چون شرکت پروژه‌محور «تجلی» نشان می‌دهد که با انتخاب صحیح پروژه‌های سودآور، قیمت‌گذاری کارشناسی و تضمین بازدهی، می‌توان سرمایه‌های خرد را جذب کرد . این الگو می‌تواند در خراسان جنوبی نیز با تمرکز بر مزیت‌های معدنی و گردشگری پیاده‌سازی شود. در استان‌های همجوار نظیر خراسان رضوی، تامین مالی طرح‌های بزرگ توسعه شهری مانند فیبرنوری از طریق مولدسازی دارایی‌ها و روش‌های نوین مالی انجام می‌شود . در استان یزد نیز، مشارکت عمومی در طرح‌های نیروگاه‌های خورشیدی به یک الگوی موفق تبدیل شده است که می‌تواند برای خراسان جنوبی الهام‌بخش باشد. علاوه بر این، استفاده از ابزارهای نوینی مانند اوراق صکوک مرابحه که اخیراً برای تامین مالی شرکت‌های دانش‌بنیان و پروژه‌های عمرانی در کشور رواج یافته ، می‌تواند افق‌های جدیدی را پیش روی استان بگشاید.
از نیاز به مشارکت تا ضرورت شفافیت
موفقیت طرح تعاونی‌های خورشیدی نشان می‌دهد که مردم استان، با وجود تجربه‌های تلخ گذشته، همچنان به سرمایه‌گذاری در طرح‌های شفاف و دارای بازدهی مطمئن تمایل دارند. اما این رویکرد نیازمند نظام‌مند شدن و تبدیل به یک گفتمان فراگیر است. مسئولان استانی باید از این سرمایه اجتماعی ارزشمند، برای طراحی پروژه‌های جدید در حوزه‌های معدن، گردشگری و صنایع تبدیلی استفاده کنند.برای تحقق این هدف، ضرورت دارد که سازوکارهای شفافیت و نظارت بر پروژه‌های مشارکتی تقویت شود و تجربه‌های موفق دیگر استان‌ها به‌دقت مطالعه و بومی‌سازی گردد. استفاده از ظرفیت شرکت‌های پروژه‌محور و انتشار اوراق مشارکت با سود تضمینی و معاف از مالیات، می‌تواند مسیری باشد که خراسان جنوبی را از یک استان مصرف‌گرا و تحت حمایت، به یک قطب تولیدی و مشارکت‌محور تبدیل کند. خوابیدن روی ظرفیت‌های موجود و عادت به توزیع یارانه، نه تنها کرامت انسانی مردم این خطه را نشانه گرفته، بلکه فرصت طلایی توسعه پایدار را از آن می‌رباید و صدای پای توسعه را از کویرهای این سرزمین، دورتر و دورتر می‌کند.
