کاری – چهار جانباخته، ۴۳ مصدوم، دهها نیروی امدادی و بیمارستانی که در زمانی کوتاه با موجی از مجروحان روبهرو شد؛ این یک سوی حادثه اتوبوس درمیان است. سوی دیگر اما پرسشهایی است که پس از فروکش کردن تب اولیه حادثه مطرح شده؛ از انتقاد یک دهیار به روند رسیدگی به برخی مصدومان گرفته تا فرسودگی زیرساختهای بیمارستان امام رضا(ع)، کمبود تجهیزات پشتیبان و سرنوشت بیمارستان جدید تروما. حالا حادثه «منند» فقط یک پرونده تصادف نیست؛ آزمونی برای سنجش آمادگی نظام امداد و درمان خراسان جنوبی است.
چهار جانباخته و ۴۳ مصدوم
ساعت ۶:۴۰ صبح سهشنبه ۲۰ مرداد، خبر واژگونی اتوبوسی در محور روستایی مانند شهرستان درمیان به نیروهای امدادی رسید. ساعاتی بعد ابعاد حادثه روشنتر شد؛ هلالاحمر از ۴۹ حادثهدیده، چهار جانباخته و ۴۳ مصدومی خبر داد که برای ادامه درمان به مراکز بیمارستانی منتقل شدند. دو راننده نیز آسیبهای جزئی داشتند و در محل درمان شدند.حادثه از همان دقایق نخست، یکی از بزرگترین آزمونهای اخیر برای زنجیره امداد و درمان استان شد. چهار آمبولانس و چهار خودروی نجات هلالاحمر همراه با خودروی پشتیبانی به منطقه اعزام شدند و دانشگاه علوم پزشکی بیرجند نیز از بهکارگیری ۱۷ آمبولانس و یک فروند بالگرد در عملیات خبر داد.
اما شاید داستان اصلی این حادثه نه فقط در جاده منند، بلکه ساعاتی بعد و در بیمارستان آغاز شد؛ زمانی که پرسش «چقدر سریع مصدومان منتقل شدند؟» جای خود را به سؤال مهمتری داد: «پس از انتقال، چه اتفاقی برای بیماران افتاد؟»
دو ساعت در یک بحران
در هر حادثه پرتعداد، دو ساعت همزمان به حرکت درمیآید؛ یک ساعت برای نیروهای امدادی که هدفشان تخلیه سریع و ایمن صحنه است و ساعت دیگری برای بیمار و خانوادهاش که زمان را از لحظه ورود به بیمارستان تا معاینه، تصویربرداری، مشاوره تخصصی و تعیین تکلیف میسنجد.
بخش مهمی از اختلاف روایتها درباره حادثه درمیان را شاید بتوان در تفاوت همین دو نگاه جستوجو کرد.محمود گنجیفرد، رئیس دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، در نشست خبری مربوط به حادثه تأکید کرد که عملیات در صحنه بر اساس اصول تریاژ انجام شده و مصدومان با توجه به شدت آسیب در اولویتهای متفاوت قرار گرفتهاند. به گفته او، نوع آمبولانس، تجهیزات موجود و حضور یا نبود نیروی پرستاری نیز در نحوه انتقال بیماران مؤثر بوده است.او همچنین سرعت تخلیه صحنه را قابل توجه دانست و گفت حدود ۴۵ تا ۵۰ مصدوم و جانباخته در حدود یک ساعت از صحنه خارج شدند.از نگاه مدیریت بحران، این عدد اهمیت دارد؛ اما برای خانوادهای که نگران یک مصدوم است، ماجرا با رسیدن آمبولانس به بیمارستان تمام نمیشود.
انتقادی که بحث را از جاده به بیمارستان کشاند
در نشست خبری، دهیار یکی از روستاهای مرتبط با حادثه نیز انتقادهایی را درباره روند رسیدگی به برخی از مصدومان در بیمارستان مطرح کرد؛ انتقادهایی که بحث را از «سرعت امدادرسانی در صحنه» به کیفیت و زمان ارائه خدمات پس «از ورود بیمار» کشاند.طرح چنین انتقادی البته به معنای اثبات قصور پزشکی یا مدیریتی نیست. برای داوری در مورد هر بیمار باید زمان ورود، اولین ارزیابی، انجام آزمایش و تصویربرداری، درخواست مشاوره تخصصی و تصمیم نهایی درمانی بهصورت دقیق بررسی شود.اما همین انتقاد یک نکته مهم را آشکار میکند: در مدیریت بحران، موفقیت تنها با شمار آمبولانسها و مدت زمان تخلیه صحنه سنجیده نمیشود؛ حلقه بیمارستان نیز باید به همان اندازه قابل ارزیابی باشد.
دانشگاه علوم پزشکی چه گفت؟
گنجیفرد در پاسخ به بخشی از انتقادها از عملکرد بیمارستان امام رضا(ع) دفاع کرد و گفت این مرکز در روز حادثه پاسخگوی بیماران بوده و خدمات درمانی و جراحی مورد نیاز ارائه شده است.وی عنوان کرد: در حوادث پرتعداد، انتقال همه بیماران به یک بیمارستان نهتنها الزاماً تصمیم مناسبی نیست بلکه ممکن است با ایجاد تراکم، روند خدمترسانی را مختل کند. به همین دلیل بیماران پایدارتر میتوانند به مراکز نزدیکتر منتقل شوند تا آمبولانس سریعتر به صحنه بازگردد و مصدومان بدحالتر نیز در اولویت امکانات تخصصی قرار گیرند.این همان منطقی است که در پزشکی حوادث «تریاژ» نامیده میشود؛ یعنی منابع محدود در ابتدا به افرادی اختصاص پیدا کند که نیاز فوریتری دارند.در گزارش رسمی دانشگاه علوم پزشکی نیز اعلام شد که بیمارستان تروما بیرجند از نخستین ساعات وقوع حادثه برای پذیرش مجروحان آماده شده و نیروها و امکانات مورد نیاز در حالت آمادگی قرار گرفتهاند.
استاندار به بیمارستان رفت؛ دستور بررسی فقط درمان نبود
سیدمحمدرضا هاشمی، استاندار خراسان جنوبی، همان ساعات اولیه در بیمارستان امام رضا(ع) حاضر شد و ضمن عیادت از بیش از ۴۰ مصدوم، روند درمان آنان را بررسی کرد.او دستور داد تمام ظرفیت درمانی استان برای رسیدگی به حادثه
دیدگان به کار گرفته شود؛ اما پیگیری استاندار تنها به بیمارستان محدود نماند. هاشمی خواستار بررسی سریع علت وقوع سانحه و شناسایی و رفع مشکلات احتمالی مسیر برای جلوگیری از تکرار حوادث مشابه شد.این بخش از ماجرا اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه پاسخ نهایی به حادثه درمیان فقط در عملکرد اورژانس و بیمارستان خلاصه نمیشود. علت واژگونی، وضعیت اتوبوس، نقش احتمالی عامل انسانی و همچنین شرایط جاده و مسیر نیز باید در گزارش نهایی دستگاههای مسئول روشن شود.
بیمارستان امام رضا؛ بحران یکروزه یا مسئلهای قدیمی؟
حادثه درمیان یک واقعیت قدیمیتر را هم دوباره به یاد مسئولان آورد: بیمارستان امام رضا(ع) بیرجند، بهعنوان یکی از مراکز مهم درمان بیماران تروما، خود با مشکلات زیرساختی روبهروست.این مسئله موضوع تازهای نیست. تیر ۱۴۰۴، مدیر داخلی بیمارستان امام رضا(ع) از قدمت حدود نیمقرنی بیمارستان و فرسودگی بخشی از ساختمان و تجهیزات سخن گفته و اعلام کرده بود دستگاه سیتیاسکن این بیمارستان بیش از ۲۰ سال عمر دارد. در همان مقطع هزینه جایگزینی دستگاه نیز بیش از ۶۰ میلیارد تومان عنوان شده بود.وقتی مرکزی با چنین پیشینهای در یک صبح باید پذیرای دهها مصدوم یک حادثه جمعی باشد، موضوع تجهیزات پشتیبان دیگر یک درخواست لوکس نیست؛ بخشی از آمادگی استان برای بحران بعدی است.
بیمارستان جدید تروما؛ پنج سفر برای یک مطالبه
گنجیفرد در نشست خبری از پیگیری جدی برای احداث بیمارستان جدید تروما سخن گفت و عنوان کرد در یک سال گذشته دستکم پنج سفر برای دنبال کردن این پروژه انجام داده است.
به گفته رئیس دانشگاه علوم پزشکی، مجوزمورد نیاز دنبال شده اما بیمارستان امام رضا(ع) تا زمان ایجاد ظرفیت جایگزین نمیتواند حتی برای مدتی کوتاه از چرخه خدمت خارج شود؛ بنابراین دانشگاه ناچار است همزمان با پیگیری بیمارستان جدید، تعمیر و بهسازی مرکز موجود را نیز ادامه دهد.این دقیقاً همان نقطهای است که حادثه درمیان را از یک خبر روزانه به یک مسئله توسعهای تبدیل میکند.سؤال دیگر فقط این نیست که «در حادثه روز سهشنبه چه اتفاقی افتاد؟» بلکه باید پرسید اگر فردا حادثهای با تعداد مصدومان بیشتر رخ دهد، ظرفیت پشتیبان استان چقدر است؟ماجرای سیتیاسکن؛ دستگاهی که در بحران اهمیتش دوچندان شدیکی دیگر از موضوعات مطرحشده در نشست، تجهیزات تصویربرداری بود.
گنجیفرد گفت دانشگاه برای تأمین تجهیزات جدید از جمله سیتیاسکن پیشرفته پیگیریهایی داشته و در کنار جایگزینی تجهیزات موجود، به دنبال ظرفیت پشتیبان نیز هست.اهمیت این موضوع در یک حادثه ترافیکی چند مصدومی کاملاً نمایان میشود. تعداد زیادی از بیماران تروما ممکن است در فاصلهای کوتاه به تصویربرداری نیاز پیدا کنند و وابستگی یک مرکز مهم تروما به تجهیزات قدیمی یا نبود دستگاه پشتیبان میتواند به گلوگاه خدمترسانی تبدیل شود.
ابهام درباره تعداد سرنشینان؛ موضوعی که باید روشن شود
در کنار پرسشهای مربوط به امدادرسانی و درمان، برخی شاهدان نیز مدعی شدهاند ظرفیت اتوبوس حدود ۳۵ نفر بوده، در حالی که تعداد مسافران آن حدود ۴۵ نفر بوده است؛ ادعایی که نیازمند تأیید رسمی پلیس راهور و دستگاههای مسئول است. اگر این موضوع تأیید شود، پرسش مهم دیگری به پرونده حادثه اضافه خواهد شد؛ اینکه آیا تعداد سرنشینان بیش از ظرفیت مجاز بوده و این مسئله چه تأثیری بر ایمنی سفر و پیامدهای سانحه داشته است. از این رو، بررسی ظرفیت ثبتشده اتوبوس، صورتوضعیت مسافران و تعداد واقعی سرنشینان در زمان حادثه باید بخشی از گزارش نهایی دستگاههای مسئول باشد؛ موضوعی که میتواند ابعاد تازهای از علل و عوامل خطرساز این حادثه را روشن کند.
