بیرجند تا چهل سال دیگر حداقل 2 درجه گرم تر و بارش ها سیل آسا تر خواهد شد. بسیاری از محلات فاقد سکنه ، کشاورزی و دامپروری به شکل کنونی تحت تاثیر شدید قرار خواهد گرفت و بحران های اجتماعی شکل خواهد گرفت ، تخریب راه ها و خسارت ها افزایش و نیازمند تفکر جدی برای سازگاری و تاب اوری در زمینه تغییرات اقلیمی هستیم
جم – در جهانی که هر روز نشانه‌های تازه‌ای از بحران‌های اقلیمی آشکار می‌شود، گفت‌وگو با افرادی که هم در میدان سیاست‌گذاری حضور دارند، هم بر پژوهش‌های علمی مسلط‌اند و هم تجربه میدانی دارند، ضرورت بیشتری پیدا می‌کند. حسین محمدیان یکی از همین افراد است؛ دانشجوی دکتری حکمرانی امور زیربنایی دانشگاه تهران، عضو شورای اسلامی خراسان جنوبی، نماینده شورا
در مسائل آب، منابع طبیعی و سازگاری، مخترع و مبتکر برتر کشور و سرباز نمونه
ارتش در اجرای طرح کارآفرینی در محیط‌های
نظامی؛ کسی که در کنار فعالیت‌های پژوهشی، سال‌ها واقعیت‌های بحران آب و کشاورزی را از نزدیک لمس کرده است.او در این گفت‌وگو از بحران‌هایی می‌گوید که امروز تنها هشدار نیستند؛ اتفاقاتی‌اند که زیر پای ما رخ می‌دهند و اگر همین امروز برای آن‌ها چاره‌ای اندیشیده نشود، آینده‌ای نه‌چندان دور، بسیار دشوارتر خواهد بود.
تغییرات اقلیمی؛ تهدیدی که همین حالا در حال بلعیدن زندگی است
محمدیان بحث را با یک نکته کلیدی آغاز
می‌کند:«تأثیر تغییرات اقلیمی همین امروز
در زندگی مردم دیده می‌شود. ما معمولاً فقط
ظاهر مشکلات را می‌بینیم و به عمق مسئله
توجه نمی‌کنیم. روش ما معمولاً این است که
با مُسکن به جنگ بیماری‌های مزمن برویم.»
او تأکید می‌کند که نمونه‌های این بی‌توجهی، فراوان‌اند:خشکسالی‌های پی‌درپی دامداران را درمانده کرده و دولت با صرف میلیون‌ها دلار ارز دولتی، نهاده دامی توزیع می‌کند. «اما آیا واقعاً می‌توان با ۴ کیلو نهاده برای هر گوسفند صنعت دامداری را نجات داد؟ اگر ریشه بحران، یعنی تغییر اقلیم، درمان نشود،
هیچ مُسکنی نمی‌تواند این زخم را بند بیاورد.»
جنگ آب؛ نبردی که زودتر
از آنچه تصور می‌کردیم آغاز شد
او از پدیده‌ای سخن می‌گوید که تا دو دهه پیش اغلب مسئولان آن را شوخی می‌دانستند:
«جنگ آب. امروز در بسیاری از مناطق، نزاع بر سر حقابه در مزارع و مراتع به وضوح دیده می‌شود. این همان پیش‌بینی‌ای است که نادیده گرفته شد و حالا به واقعیت تبدیل شده است.»
ریزگردها، مهاجرت و
زایش حاشیه‌نشینی‌های خطرناک
محمدیان پیوند بحران اقلیم با بحران‌های اجتماعی را بسیار جدی می‌بیند:«هرچه محیط
زیست آسیب ببیند، ریزگردها بیشتر می‌شوند
. هرچه خشکسالی شدیدتر شود، مهاجرت افزایش می‌یابد. وقتی ۲۰ درصد یک جمعیت
جابه‌جا شود، کنترل اجتماعی دشوار می‌شود. این را امروز در کلان‌شهرها می‌بینیم؛ محله‌هایی که به سرعت رشد می‌کنند و زیرساخت‌ها توان پاسخ‌گویی ندارند.»
اقلیم؛ ماشینی جنگی که آرام می‌آید
و ناگهان شلیک می‌کند
او برای نشان دادن ابعاد بحران، مثال روشنی می‌زند:«تغییرات اقلیمی شبیه ماشین جنگی است. آرام حرکت می‌کند، اما وقتی برسد، هیچ فرصتی برای فرار باقی نمی‌گذارد. آتش‌سوزی اخیر کالیفرنیا نمونه‌ای واضح بود؛ کمترین بارندگی ۱۵۰ سال اخیر ثبت شد، ۱۱ نفر جان باختند، هزاران خانه ویران شد و میلیون‌ها دلار خسارت وارد آمد. اقلیم دشمنی است که مرز نمی‌شناسد.»
جهان آینده؛ برتری سردسیرها
و بحران گرمسیرها
محمدیان بر اساس دیدگاه دانشمندان اقلیم
شناسی ادامه می‌دهد:«پیش‌بینی‌ها می‌گوید تا پایان قرن بیست‌ویک سطح آب اقیانوس‌ها بین ۷ تا ۲۳ اینچ افزایش می‌یابد. کشورهای بزرگ ساحلی با مشکلات عظیمی روبه‌رو می‌شوند. از سوی دیگر، کشورهایی که سردترند، اقتصادشان تثبیت می‌شود. اما ما-کشورهای گرم و خشک-اگر همین امروز تصمیم‌گیری نکنیم، با بحران‌های اقتصادی و اجتماعی سنگینی مواجه خواهیم شد.»
در ادامه، بحث به ایران می‌رسد. محمدیان می‌گوید:«ایران کمتر از یک‌سوم میانگین جهانی بارندگی دارد و سه برابر میانگین جهان تبخیر. عمده بارش‌ها در محدوده‌ای کوچک متمرکز است؛ ۷۰ درصد بارندگی
تنها به ۲۵ درصد سطح کشور می‌رسد.»او مقایسه مهمی ارائه می‌دهد:«در جهان ۶۰ درصد محصولات کشاورزی از اراضی دیم به دست می‌آید، اما در ایران فقط ۸ درصد تولیدات دیم است. ۹۲ درصد محصولات ما نیازمند آبیاری است. این یعنی کوچک‌ترین تغییر در بارش، معیشت میلیون‌ها نفر را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.»
فروپاشی کشت دیم؛ سقوط ۹۵ درصدی که به صفر نزدیک می‌شود
محمدیان به پژوهش دانشگاه تهران اشاره می‌کند:«در شش شهرستان حوزه آبریز کویر مرکزی، طی سی سال گذشته تولید گندم و جو دیم ۹۵ درصد کاهش یافته و احتمالاً تا دو سال دیگر صفر خواهد شد. این
زنگ خطری جدی برای امنیت غذایی است.»
آبخوان‌های خراسان جنوبی؛
۲۲ سانتی‌متر سقوط در سال
او وضعیت استان را بحرانی‌تر از میانگین کشور توصیف می‌کند:«۹۵ درصد آب استان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود و سطح آبخوان‌ها سالانه ۲۲ سانتی‌متر افت می‌کند. افزایش دما و مصرف، و کاهش بارندگی‌ها، منابع آبی استان را در وضعیت اضطراری قرار داده است.»
پیش‌بینی‌های اقلیمی ۲۰۵۰ تا ۲۰۷۰؛ دمای بیشتر، بارندگی‌های سیل‌آسا
محمدیان درباره پژوهش انجام‌شده توسط تیم دکتری آب و کشاورزی دانشکده حکمرانی توضیح می‌دهد:«براساس مدل پیش‌بینی اقلیم LARS-WG، حتی در سناریوی خوشبینانه، طی ۴۰ سال آینده هم دمای کمینه و هم دمای بیشینه افزایش می‌یابد. شدت بارندگی‌ها نیز بیشتر خواهد شد؛ یعنی بارش‌های سیل‌آسا در بازه زمانی کوتاه. این موضوع روی اندازه‌گیری دهانه پل‌ها، مدیریت سیلاب و میزان تبخیر اثر مستقیم دارد.» او هشدار می‌دهد:
«جانوران برای سازگاری با یک درجه تغییر دما، یک میلیون سال زمان نیاز دارند. بدون برنامه‌ریزی برای اصلاح نژاد اصولی و مدیریت دامپروری، خسارت‌های بزرگی در انتظارمان خواهد بود.»
اصلاح نژادهای تبلیغاتی؛ خسارتی که
کسی مسئولیتش را نمی‌پذیرد
محمدیان از نمونه‌ای مهم نام می‌برد:«اصلاح
نژاد غیرعلمی و تبلیغاتی دام در سال‌های اخیر-مثل تبدیل دام عشایر از بومی به سانن-نه تنها کمکی نکرد، بلکه میلیاردها تومان به دامداران خسارت زد. این نمونه‌ای از تصمیمات غیرعلمی و عجولانه است.»
ورود شورای اسلامی استان؛
متوقف کردن هدررفت اعتبارات
هنگامی که از اقدامات شورای اسلامی استان می‌پرسیم، می‌گوید:«در کمیسیون انرژی، صنعت، معدن و کشاورزی این موضوع را جدی پیگیری کردیم. فرمانداری‌ها اعتبارات محلات فاقد دهیاری را به پروژه‌های عمرانی اختصاص می‌دادند؛ در حالی که این محلات به علت تغییرات اقلیمی رو به خالی شدن هستند.» پس از جلسات مستمر با سازمان منابع آب و استانداری، نتیجه قابل توجهی حاصل شد:
«استانداری مصوب کرد که اعتبارات این محلات به‌جای پروژه‌های عمرانی، به قنوات و مسائل آب اختصاص یابد. این مصوبه از هدررفت میلیاردها تومان جلوگیری می‌کند. شورای استان یکی از متحدترین شوراهایی است که در آن فعالیت کرده‌ام و امیدوارم مسئولان از این ظرفیت استفاده کنند.»
دانشگاه‌ها و حکمرانی آب؛
مسئله‌ای که هنوز صاحب ندارد
محمدیان درباره برنامه دانشگاه‌ها می‌گوید:
«دانشکده حکمرانی برای حل مسئله ایجاد
شده است. مشکلات پیچیده مانند آب و انرژی یک متولی مشخص ندارند. چندین وزارتخانه و نهاد اجتماعی و اقتصادی درگیرند، اما هماهنگی وجود ندارد. این مانند تیم فوتبالی است که نه مربی دارد و نه کاپیتان؛ هرکس توپ به دستش می‌رسد فقط زیر توپ می‌زند.» او تأکید می‌کند:
«دوستان ما در انجمن علمی تلاش می‌کنند با برگزاری سمینارها، نشست‌ها و پژوهش‌ها سندی تهیه کنند که نقش حلقه واسط بین ارگان‌ها را ایفا کند و مدل جدیدی از حکمرانی ارائه دهد.»
کشاورزی؛ متهم یا قربانی؟
محمدیان یکی از بحث‌های مهم را چنین توضیح می‌دهد:«سال‌هاست که کشاورزی به‌عنوان بزرگ‌ترین تهدید برای منابع آب معرفی می‌شود. اما این نگاه یک‌سویه است. وزارت نیرو مصرف آب کشاورزی را ۹۰ درصد اعلام می‌کند، وزارت جهاد ۶۵ تا ۷۰ درصد، و برخی دانشگاهیان با استناد به مقالات، اعداد پایین‌تر را مطرح می‌کنند. این اختلاف در آمار یعنی اختلاف در سیاست‌گذاری.» او اضافه می‌کند:
«نمی‌توان در شرایطی که فقط ۶ درصد تولید ناخالص داخلی متعلق به کشاورزی است و امنیت غذایی تحت فشار است، کشاورزی را هم‌زمان متوقف کرد. دشمن در بحران‌ها غذا را به سلاح تبدیل کرده است. نمی‌توان کشاورزی را تعطیل کرد و انتظار امنیت داشت.»
کنتورهای هوشمند؛ تصمیمی
درست با اجرای غلط
محمدیان بخش انتقادی مهمی را مطرح می‌کند:«نمی‌توان چاه‌ها را بست یا با ۳۵۰۰ ساعت آب از کشاورز انتظار تولید داشت. محدودیت‌ها بدون برنامه‌ریزی جامع موجب
خشک شدن باغات و مزارع شده است. بسیاری
از کشاورزان می‌گویند یا چاه موتور را دولت کامل بخرد یا حق نکاشت بدهد.»او ضمن
حمایت از حفظ منابع آب می‌گوید: «ما تقریباً
۹۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر کشور را مصرف کرده‌ایم؛ در حالی که استاندارد جهانی ۴۰ درصد است. این وضعیت چنان خطرناک است که تعبیر دیگری برای آن نمی‌توان پیدا کرد. اما راه‌حل حذف کشاورزی و افزایش مهاجرت نیست.»
پارادایم جدید آب و کشاورزی؛
ضروری‌تر از هر زمان
در پایان گفت‌وگو، محمدیان راهکار را نه در شعارهای تکراری، بلکه در تغییر بنیادین رویکرد می‌بیند:«باید پارادایم جدیدی برای
آب و کشاورزی تعریف کنیم. باید تحریم‌ها،
فناوری، تغییرات اقلیمی، برنامه اقتصادی خرید
محصولات، سیاست‌های واردات و صادرات،
نقش نخبگان و شرکت‌های دانش‌بنیان را هم‌زمان ببینیم.»او نتیجه‌گیری می‌کند:«به
جای توجه صرف به امنیت غذایی، باید به
حاکمیت غذایی توجه کنیم. کاهش برداشت
از منابع زیرزمینی باید ۳۰ درصد باشد و
استفاده از پساب و آب‌های سطحی افزایش یابد. تنها راه حل این مسئله پیچیده، رویکرد
مشارکتی، تفکر سیستمی، طراحی جمعی
راه‌حل‌ها و استفاده از مدل‌های اجتماعی -اکولوژیک است. در غیر این صورت، بحران اقلیم، اقتصاد و امنیت را درهم خواهد شکست.»
