کاری ـ آب از زیر پای خراسان جنوبی عقب می‌نشیند، گردوغبار از زمین‌های خشک بلند می‌شود و زیستگاه‌هایی که روزگاری یکپارچه بود، زیر فشار جاده، معدن، خشکسالی و فعالیت‌های انسانی شکننده‌تر می‌شود. علی خانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، در گفت‌وگو با خبرنگار روزنامه «آوا» از سه چالش اصلی طبیعت استان پرده برمی‌دارد؛ چالش‌هایی که اگر برای آنها تصمیم‌های جدی گرفته نشود، تصویر خراسان جنوبی در یک دهه آینده می‌تواند متفاوت از امروز باشد.خراسان جنوبی سرزمین کم‌بارشی است؛ جایی که آب فقط یک نیاز روزمره نیست، بلکه ادامه حیات تالاب، مرتع، حیات‌وحش و حتی ماندگاری بسیاری از زیستگاه‌ها به آن وابسته است. حالا در کنار خشکسالی، توسعه فعالیت‌های انسانی نیز فشار مضاعفی بر طبیعت استان وارد کرده است. علی خانی در گفت‌وگو با خبرنگار «آوا»، وقتی از او درباره مهم‌ترین نگرانی‌های محیط‌زیستی استان می‌پرسیم، سه مسئله را در صدر قرار می‌دهد: بحران منابع آب و تداوم خشکسالی، گردوغبار و بیابان‌زایی و فشار بر زیستگاه‌ها و تنوع زیستی.
آب؛ زخمی که از زیر زمین آغاز می‌شود
مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی وضعیت منابع زیرزمینی را حساس و نگران‌کننده می‌داند و می‌گوید: «کاهش سطح آب زیرزمینی فقط به معنای سخت‌تر شدن تأمین آب شرب یا کشاورزی نیست.»به گفته خانی، وقتی آبخوان ضعیف می‌شود، زنجیره‌ای از پیامدها آغاز خواهد شد؛ چشمه‌ها و قنوات کم‌آب می‌شوند، تالاب‌ها و آبشخورهای طبیعی تحت فشار قرار می‌گیرند، پوشش گیاهی کاهش پیدا می‌کند و زمینه برای گسترش بیابان‌زایی و گردوغبار فراهم می‌شود. او هشدار می‌دهد اگر برداشت از آبخوان‌ها متناسب با ظرفیت طبیعی تغذیه آنها نباشد، بخشی از خسارت‌ها ممکن است در مقیاسزمانی انسانی قابل جبران نباشد.فرونشست نیز روی دیگر همین بحران است؛ هرچند خانی تأکید دارد برای اعلام آمار دقیق وسعت و شدت فرونشست در مناطق مختلف استان باید به اطلاعات تخصصی شرکت آب منطقه‌ای استناد کرد.گردوغبار دومین زخم بزرگ استان است. مدیر کل محیط ریست می‌گوید بر اساس گزارش موجود، خراسان جنوبی حدود ۳۵ کانون گردوغبار دارد و بخش قابل توجهی از عرصه‌ها از این پدیده تأثیر می‌پذیرد.زیرکوه، درمیان، سربیشه، نهبندان، بشرویه، طبس، قاینات، سرایان و فردوس از شهرستان‌هایی هستند که کانون‌های
گردوغبار در آنها شناسایی شده‌اند.به گفته وی، بخش عمده گردوغبار استان منشأ داخلی دارد و خشکسالی طولانی، کاهش پوشش گیاهی، تخریب مراتع، برداشت بی‌رویه از منابع آب و فرسایش بادی، قطعات مختلف این پازل هستند.در حال حاضر هفت ایستگاه سنجش گردوغبار در خراسان جنوبی فعالیت دارد و توسعه این شبکه نیز دنبال می‌شود.
کجی نمکزار؛ تالابی در انتظار آب
وقتی صحبت به زیست‌بوم‌های آسیب‌پذیر می‌رسد، خانی از تالاب کجی نمکزار نهبندان نام می‌برد؛ تالابی ارزشمند در شرق کشور که در دوره‌های مناسب میزبان پرندگان مهاجر بوده اما کاهش بارندگی و خشکسالی، حیات آن را با چالش مواجه کرده است.پیگیری حق‌آبه اکولوژیک، مدیریت روان‌آب‌ها، جلوگیری از چرای غیرمجاز، پایش تالاب و استفاده از ظرفیت جوامع محلی، اقداماتی است که به گفته مدیرکل محیط زیست برای حفاظت از این زیست‌بوم دنبال می‌شود.کمبود آب در برخی زیستگاه‌های استان به جایی رسیده که محیط زیست ناچار به آبرسانی اضطراری برای حیات‌وحش شده است.
خراسان جنوبی استانی معدنی است و همین ظرفیت، یکی از محورهای توسعه اقتصادی آن محسوب می‌شود. اما خانی معتقد است مرزی روشن باید میان بهره‌برداری و تخریب وجود داشته باشد.او می‌گوید: «ما مخالف اصل فعالیت معدنی و توسعه اقتصادی نیستیم؛ اما توسعه معدن باید متناسب با ظرفیت اکولوژیک هر منطقه انجام شود.»تخریب پوشش گیاهی، تغییر سیمای طبیعی، گردوغبار، قطعه‌قطعه شدن زیستگاه‌ها، تولید باطله، آلودگی ناشی از استخراج و فرآوری و فشار بر منابع آب از پیامدهایی است که به گفته خانی، در صورت مدیریت نامناسب فعالیت‌های معدنی ممکن است ایجاد شود.مدیرکل محیط زیست تأکید می‌کند در استان خشک و شکننده‌ای مانند خراسان جنوبی، بررسی منابع آب، پوشش گیاهی و مسیرهای حیات‌وحش باید پیش از اجرای پروژه صورت گیرد، نه پس از ایجاد خسارت.
محیط زیست، دستگاه صرفاً مشورتی نیست
یکی از صریح‌ترین بخش‌های گفت‌وگوی «آوا» با خانی به قدرت قانونی محیط زیست در برابر پروژه‌ها مربوط می‌شود.او تأکید می‌کند: «محیط زیست یک دستگاه صرفاً مشورتی نیست.»به گفته وی، طرح‌های مشمول ارزیابی اثرات زیست‌محیطی باید این فرآیند را طی کنند و در مناطق چهارگانه تحت مدیریت محیط زیست نیز ضوابط خاصی برای فعالیت‌ها وجود دارد.البته صدور پروانه اکتشاف یا بهره‌برداری معدن فقط در اختیار محیط زیست نیست و دستگاه‌های دیگری نیز دخیل‌اند. خانی معتقد است راه‌حل، ورود ملاحظات محیط‌زیستی از همان مرحله جانمایی و تصمیم‌گیری اولیه است.او می‌گوید برخی طرح‌های صنعتی و معدنی استان نیز تا زمان رفع نواقص و رعایت الزامات، امکان طی کامل فرآیند دریافت مجوز را نداشته‌اند.
یوز هنوز اینجاست
در میان تمام هشدارها، خبری امیدوارکننده نیز وجود دارد.خانی می‌گوید: «خوشبختانه در خراسان جنوبی همچنان مشاهدات مستند یوز در زیستگاه‌های استان داشته‌ایم.»اما حضور یوز، بیش از آنکه صرفاً خبری خوش باشد، مسئولیتی سنگین برای حفاظت از ریدورهای حرکتی این گونه است.جاده‌سازی و معدن‌کاری می‌تواند زیستگاه‌ها را قطعه‌قطعه کند و دسترسی حیات‌وحش به آب، غذا و مسیرهای
امن جابه‌جایی را تحت تأثیر قرار دهد.هوبره،جبیر، آهو، قوچ و میش، کل و بز نیز از دیگر گونه‌هایی هستند که به گفته خانی، خشکسالی و فشارهای انسانی بر زیستگاه آنها اثر می‌گذارد.با این حال مدیرکل محیط زیست تأکید می‌کند درباره افزایش یا کاهش جمعیت گونه‌ها باید به سرشماری‌های تخصصی استناد کرد و مشاهدات موردی برای نتیجه‌گیری کافی نیست.
اعداد تخلفات، بخش دیگری از واقعیت محیط زیست استان را روایت می‌کنند. مدیر کل محیط زیست می‌گوید در شش ماه نخست سال جاری ۱۴۵ متخلف در حوزه محیط زیست دستگیر و پس از تشکیل پرونده به مراجع قضایی معرفی شده‌اند.همچنین ۹۸ مورد تخلف زیست‌محیطی توسط مأموران یگان حفاظت کشف شده است.براساس آمار اعلام‌شده، ۲۴۵ مورد شکار غیرمجاز پرندگان،
۳۰ مورد شکار غیرمجاز پستانداران، ۲۵ مورد شروع به شکار، ۱۵ مورد زنده‌گیری پرندگان، ۲۵ مورد آلودگی زیست‌محیطی و سه مورد نگهداری و خریدوفروش غیرمجاز حیوانات وحشی ثبت شده است.در جریان این پرونده‌ها همچنین ۴۵ قبضه سلاح مجاز که به شکل غیرمجاز استفاده شده بود، ۶ قبضه سلاح غیرمجاز و ۱۶۸ مورد ادوات شکار و صید کشف و ضبط شده است.
فرصت اصلاح، نه اغماض
خانی درباره برخورد با واحدهای صنعتی و معدنی آلاینده نیز جمله روشنی دارد: «ابتدا به
واحدها فرصت اصلاح و رفع آلودگی داده می‌شود، اما این فرصت به معنای اغماض از تخلف نیست.»به گفته وی، اگر واحدی سلامت مردم یا محیط زیست را تهدید کند و به اخطارها بی‌توجه باشد، محیط زیست از ظرفیت قانونی و قضایی استفاده خواهد کرد.پایش آب، خاک و هوا و افزایش امکانات نیز طی دو سال گذشته تقویت شده تا شناسایی منابع آلاینده دقیق‌تر انجام شود.
خراسان جنوبی ۱۰ سال دیگر چه شکلی است؟
پرسش پایانی را از امروز به آینده می‌بریم؛ اگر مصرف آب، خشکسالی، بیابان‌زایی و فشار فعالیت‌های انسانی با همین روند ادامه پیدا کندیک دهه دیگر چه تصویری پیش روی استان
خواهد بود؟خانی از آبخوان‌های آسیب‌پذیرتر،پوشش گیاهی ضعیف‌تر، کانون‌های گردوغبارگسترده‌تر و زیستگاه‌های شکننده‌تر سخن می‌گوید.فرونشست می‌تواند تشدید شود و کاهش منابع آب و غذا نیز احتمال افزایش تعارض میان انسان و حیات‌وحش را در پی دارد. با این همه، پایان روایت خانی ناامیدکننده نیست. او آینده را قطعی نمی‌داند و معتقد است هنوز فرصت تغییر مسیر وجود دارد؛ به شرط آنکه مدیریت منابع آب، کاهش برداشت از سفره‌های زیرزمینی، حفاظت از پوشش گیاهی، کنترل گردوغبار، رعایت ظرفیت اکولوژیک در توسعه معادن و صنایع و حفاظت از کریدورهای حیات‌وحش از حاشیه برنامه‌ها به متن تصمیم‌گیری استان بیاید.
