کاری – گاهی برای به صدا درآمدن زنگ خطر، نه وقوع بحران لازم است و نه گزارش تکان‌دهنده؛ کافی است نگاهی به رویدادهای دیگر استان‌ها بیندازیم. خبر ثبت جشنواره عناب الیگودرز در تقویم گردشگری کشور و انتشار پوستر چهارمین جشنواره زعفران زازران اصفهان، برای خراسان جنوبی – سرزمین طلای سرخ و یاقوت سرخ – هشداری جدی است: آیا برای معرفی و تثبیت جایگاه دو محصول گره‌خورده با تاریخ و معیشت مردم استان به اندازه کافی اقدام کرده‌ایم؟خراسان جنوبی سال‌هاست از مناطق مهم تولید زعفران و عناب کشور شناخته می‌شود؛ محصولاتی که تنها کالای کشاورزی نیستند، بلکه بخشی از هویت تاریخی و اجتماعی این سرزمین‌اند. پشت هر رشته زعفران و هر دانه عناب، روایت تلاش کشاورزانی نهفته است که با کمبود آب، افزایش هزینه‌های تولید و نوسانات بازار دست‌وپنجه نرم می‌کنند. پرسش اینجاست: آیا سهم این مردم از اعتبار و ارزش اقتصادی محصولاتشان متناسب با رنج آنان است؟ آیا نام خراسان جنوبی در بازارهای داخلی و خارجی به همان اندازه که در آمار تولید مطرح می‌شود، در برندسازی، گردشگری و تجارت نیز شناخته شده است؟ثبت جشنواره عناب الیگودرز به معنای ثبت جهانی عناب یا انتقال مالکیت فرهنگی آن نیست، اما یادآوری می‌کند مناطق مختلف کشور برای معرفی محصولات بومی خود برنامه‌ریزی می‌کنند؛ همین موضوع درباره جشنواره زعفران زازران نیز صدق می‌کند. برگزاری چنین رویدادهایی حق طبیعی هر منطقه است، اما آیا مسئولان خراسان جنوبی از این تحولات برای بازنگری در برنامه‌های خود استفاده کرده‌اند؟ مسئله این نیست که چرا دیگران جشنواره برگزار می‌کنند؛ مسئله این است که چرا درباره برنامه عملی، منسجم و قابل ارزیابی خراسان جنوبی برای تثبیت هویت فرهنگی و اقتصادی این دو محصول باید پرسش داشته باشیم. آیا تکرار عنوان‌هایی مانند «قطب تولید» و «ظرفیت بی‌نظیر» جای خالی برنامه‌ریزی مؤثر را پر می‌کند؟زعفران خراسان جنوبی در مناطقی همچون افین ظرفیتی فراتر از تولید یک محصول صادراتی دارد؛ برداشت گل‌های بنفش در سحرگاهان، مشارکت خانواده‌ها در فرآوری و پیوند زعفران با زندگی روستایی، جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری شکل داده است. عناب نیز با باغ‌های ارزشمند و ظرفیت‌های فرآوری، قابلیت تبدیل به محوری برای گردشگری کشاورزی و محصولات سلامت‌محور را دارد. اما این ظرفیت‌ها زمانی به فرصت تبدیل می‌شوند که جشنواره‌ها از مرحله بنر، سخنرانی و عکس یادگاری عبور کنند. جشنواره‌ای که پس از پایان آن کشاورز همچنان با مشکل فروش، ضعف بسته‌بندی و سهم اندک از ارزش افزوده مواجه باشد، تا چه اندازه به هدف توسعه‌ای خود رسیده است؟
چه تعداد گردشگر جذب شده، چه میزان فروش مستقیم صورت گرفته و چه تعداد برند محلی به بازارهای جدید راه یافته‌اند؟البته در سال‌های گذشته برگزاری جشنواره‌ها از سوی عده‌ای به دلیل بی‌ثمر بودن مورد نقد قرار گرفت؛ اما برای نقد منصفانه باید هر دو سوی داستان را دید. جشنواره‌ها می‌توانند فرصتی برای معرفی ظرفیت‌ها و جلب توجه باشند، اما به‌تنهایی جای برنامه‌ریزی بلندمدت و زیرساخت‌های پایدار را نمی‌گیرند نه می‌توان صرف برگزاری را دستاورد دانست و نه صرف نقد را.موضوع مهم دیگر، ضرورت تفکیک میان ثبت جشنواره، ثبت میراث فرهنگی ناملموس، حفاظت از نشان‌های جغرافیایی و شناسایی نظام‌های میراث کشاورزی جهانی است؛ این فرآیندها الزامات حقوقی متفاوتی دارند. تجربه شناسایی نظام کشاورزی زعفران مبتنی بر قنات گناباد از سوی فائو در سال ۲۰۱۸ نشان داده شیوه‌های بومی تولید زعفران می‌توانند در عرصه بین‌المللی مورد توجه قرار گیرند. آیا ظرفیت‌های ویژه خراسان جنوبی در میراث کشاورزی عناب و زعفران به‌صورت علمی مستندسازی شده است؟ آیا پیشینه تاریخی کشت، دانش بومی کشاورزان و ویژگی‌های متمایز مناطق تولیدکننده در قالب پرونده‌های تخصصی گردآوری شده و برنامه مشترکی میان میراث فرهنگی، جهاد کشاورزی، اتاق بازرگانی و مراکز دانشگاهی وجود دارد؟ اگر چنین است، چرا گزارش روشنی از مراحل اجرا و اعتبارها در اختیار افکار عمومی قرار نمی‌گیرد؟رقابت امروز تنها بر سر میزان تولید نیست؛ بر سر هویت تجاری، بازار، کیفیت، بسته‌بندی، گردشگری و سهم از ارزش افزوده است. ممکن است منطقه‌ای محصولی ارزشمند تولید کند، اما بخش قابل توجهی از سود نهایی در مراحل فرآوری و بازاریابی به فعالان خارج از منطقه برسد. برای کشاورز خراسان جنوبی، مهم‌تر از تعداد جشنواره‌ها و سخنرانی‌ها، نتیجه اقتصادی این برنامه‌هاست؛ او باید احساس کند معرفی محصولات استان به افزایش درآمد، دسترسی بهتر به بازار و تقویت آینده شغلی خانواده‌اش کمک می‌کند.نقش رسانه‌ها نیز قابل چشم‌پوشی نیست؛ رسانه نباید تنها تریبون انعکاس مراسم و وعده‌ها باشد، بلکه باید بپرسد چه برنامه‌ای تدوین شده، چه اعتباری اختصاص یافته و نتایج اقدامات چه بوده است. برگزاری جشنواره در دیگر استان‌ها به معنای از دست رفتن هویت محصولات خراسان جنوبی نیست؛ زعفران و عناب در مناطق مختلف تولید می‌شوند و معرفی آن‌ها می‌تواند به سود اقتصاد ملی باشد. خطر واقعی زمانی شکل می‌گیرد که یک استان به داشته‌های تاریخی خود دل خوش کند، اما برای حفاظت از میراث بومی و افزایش سهم مردم از بازار برنامه مؤثری نداشته باشد.امروز زمان آن رسیده دستگاه‌های مسئول خراسان جنوبی به‌جای اکتفا به بیان ظرفیت‌ها، نقشه راه مشخصی ارائه کنند؛ نقشه‌ای که در آن مستندسازی میراث کشاورزی، تقویت برندهای بومی، توسعه گردشگری تخصصی، حمایت از صنایع تبدیلی و افزایش سهم کشاورزان از ارزش افزوده جایگاهی روشن داشته باشد. مردم حق دارند بدانند چه اقداماتی انجام شده، چه موانعی وجود دارد و چه زمانی نتایج در اقتصاد روستاها دیده می‌شود.از الیگودرز تا اصفهان، پیام روشن است: هیچ منطقه‌ای صرفاً به دلیل پیشینه تولید، جایگاه آینده خود را تضمین نمی‌کند. خراسان جنوبی دو گنج ارزشمند در اختیار دارد؛ اما ارزش این گنج‌ها تنها زمانی به توسعه پایدار منجر می‌شود که هویت فرهنگی آن‌ها حفظ شود، برندهای محلی قدرت بگیرند و کشاورزان سهم عادلانه‌تری از منافع اقتصادی به دست آورند.و پرسش نهایی از مسئولان استان: برای عناب و زعفران خراسان جنوبی، فراتر از جشنواره‌ها، شعارها و عکس‌های یادگاری، چه اقدام ماندگار و قابل اندازه‌گیری انجام داده‌اید؟ اگر پاسخ مستندی وجود دارد، زمان ارائه آن به مردم فرا رسیده است؛ و اگر هنوز نقشه راه منسجمی تدوین نشده، نباید فرصت را بیش از این از دست داد. طلای سرخ و یاقوت سرخ خراسان جنوبی، بیش از تبلیغات و افتخار به گذشته، به تدبیر امروز و برنامه‌ای برای فردا نیاز دارند.
