امتحانی – با وجود اینکه بیش از ۹۰ درصد زعفران جهان در ایران تولید می‌شود، سهم صادرات بسته‌بندی شده و برنددار ایرانی از کل صادرات این محصول استراتژیک، عددی ناچیز و تأسف‌بار است. جدیدترین آمارها حاکی از آن است که در ۱۰ ماهه سال جاری، ۹۰.۵ درصد ارزش ریالی و ۹۱ درصد وزن زعفران صادراتی کشور به صورت فله‌ای و بدون نام و نشان از مرزها خارج شده و تنها ۹ درصد آن با نام برند ایرانی راهی بازارهای جهانی شده است. این زنگ خطری جدی برای استانی چون خراسان جنوبی است که سهم عمده‌ای از تولید این محصول را بر عهده دارد.
واقعیت تلخ این است که زعفران خراسان جنوبی، با وجود عطر و رنگ بی‌نظیر، عمدتاً در قالب مواد خام و با قیمتی ناچیز به کشورهای واسطه فروخته می‌شود. کشورهایی مانند اسپانیا و امارات، این زعفران فله ایرانی را خریداری کرده، با برندهای خود بسته‌بندی می‌کنند و با سود چندین برابری به سایر نقاط جهان صادرات مجدد انجام می‌دهند . این در حالی است که زعفران اسپانیایی موسوم به «لا مانچا» در ذائقه جهانی جا افتاده، در حالی که بسیاری نمی‌دانند که ماده اولیه آن عمدتاً از مزارع کشاورزان ایرانی، از جمله خراسان جنوبی، تأمین می‌شود . افغانستان نیز که سال‌هاست وارد عرصه تولید زعفران شده، متأسفانه به دلیل کیفیت پایین‌تر محصول خود، زعفران مرغوب ایرانی را با محصولات خود مخلوط می‌کند تا استانداردهای صادراتی را پاس کند، اما ما هنوز از قدرت چانه‌زنی و برندسازی خود غافلیم.
معضل قاچاق زعفران یکی دیگر از چالش‌های مهلکی است که نه تنها آمار صادرات رسمی را کاهش می‌دهد، بلکه اعتبار جهانی این محصول را نیز نشانه رفته است. آمارها نشان می‌دهد که ماهانه حدود ۱۰ تن زعفران به صورت قاچاق از کشور خارج می‌شود که این رقم در سال به بیش از ۱۲۰ تن می‌رسد؛ عددی که بیش از نیمی از صادرات رسمی کشور را تشکیل می‌دهد .
کارشناسان صادرات معتقدند که پیچیدگی قوانین بانکی برای بازگشت ارز حاصل از صادرات و جو سنگین تحریم‌ها، باعث شده بسیاری از تولیدکنندگان و بازرگانان به سمت خروج غیرقانونی و بدون تشریفات گمرکی این محصول روی آورند . این زعفران‌های قاچاق که غالباً بی‌کیفیت و فله هستند، در بازارهای جهانی با قیمتی ۳۰ درصد پایین‌تر از نرخ داخلی به فروش می‌رسند و چهره زعفران ایرانی را به عنوان یک کالای ارزان و بی‌کیفیت جلوه می‌دهند، در حالی که ما بهترین کیفیت جهان را داریم .
تکنولوژی‌های فرسوده و سهم اندک از ارزش افزوده
در حالی که علم و تکنولوژی در جهان پیشرفت کرده و کشورهای رقیب به خطوط اتوماتیک فراوری مجهز شده‌اند، زعفران ایران همچنان با روش‌های سنتی و دستی فرآوری می‌شود. این فاصله تکنولوژیک عمیقاً به استان محرومی مثل خراسان جنوبی ضربه می‌زند. داده‌های موجود نشان می‌دهد که در حالی که نیروی کار ایرانی به زحمت می‌تواند روزانه ۳۰ گرم کلاله زعفران را تمیز کند، سیستم‌های خودکار خارجی روزانه ۲۰ کیلوگرم فرآوری دارند .
این خلأ تکنولوژیک باعث شده ایران نتواند وارد بازارهای مشتقات پرطرفداری مانند کروسین (ماده مؤثر در داروسازی و آرایشی – بهداشتی) شود و همچنان در حلقه پایین زنجیره ارزش، یعنی فروش مواد خام، گرفتار بماند. در خراسان جنوبی، با وجود ظرفیت‌های علمی دانشگاهی (مانند دانشگاه بیرجند) که سال‌ها روی بهینه‌سازی فراوری زعفران کار کرده‌اند، هنوز شاهد انعکاس این دانش در کارخانه‌های بسته‌بندی مدرن و خطوط فرآوری صنعتی در سطح استان نیستیم.
سرمایه گذاری روی زعفران به جای طلا
در این میان، اظهارات اخیر وزیر کار که تأکید کرد مردم به جای سرمایه‌گذاری روی طلا، به زعفران به عنوان یک کالای سرمایه‌ای مطمئن روی آورند، بیش از پیش جای تأمل دارد. بی‌شک، زعفران ظرفیت تبدیل شدن به یک دارایی ارزشمند را دارد، اما این توصیه زمانی کارگشاست که زنجیره تولید تا صادرات این محصول ساماندهی شود. متأسفانه در استان خراسان جنوبی، به دلیل نبود ثبات در بازار، نبود بسته‌بندی مناسب و نوسانات ارزی ناشی از صادرات فله‌ای، کشاورز زعفرانکار همچنان در ناامنی اقتصادی به سر می‌برد و سرمایه‌گذار بخش خصوصی نیز رغبتی برای ورود به این عرصه ندارد زیرا می‌بیند سود اصلی نصیب برندهای خارجی می‌شود.یک کارشناس صادرات استان اظهار داشت: «ما قدر زعفرانمان را نمی‌دانیم. در شرایطی که افغانستان برای کسب اعتبار، زعفران ما را قاطی زعفران خود می‌کند و اسپانیا با اسم خودش می‌فروشد، ما هنوز به
دنبال حل مشکلات پایه‌ای مثل تامین ارز و قوانین دست و پاگیر گمرکی هستیم.» بسیاری از صادرکنندگان مجبورند زعفران خود را با برند تجار خارجی یا به صورت اجاره کارت بازرگانی صادر کنند که نتیجه آن، ثبت رکورد ۹۰ درصد صادرات به نام غیرایرانی‌هاست .
از دست دادن فرصتی تاریخی
خراسان جنوبی، به عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید این طلای سرخ، بیش از هر استان دیگری از این روند آسیب می‌بیند. اگر اقدامی اساسی برای برندسازی، مبارزه با قاچاق، مکانیزاسیون کشت و فراوری و حمایت از صادرات بسته‌بندی شده صورت نگیرد، نام ایران از حافظه تاریخی مصرف‌کنندگان جهانی زعفران پاک خواهد شد. حرف وزیر کار مبنی بر اولویت زعفران بر طلا تنها زمانی محقق می‌شود که دولت به جای شعار، موانع صادراتی را بردارد، به فناوری‌های روز مجهز شود و اجازه دهد «طلای سرخ» خراسان جنوبی با افتخار و با نام خود ایران در جهان بدرخشد، نه در سبدهای فله و بی‌نام.
امیدی که همچنان باقیست
با وجود تمامی چالش‌ها و کاستی‌هایی که در این گزارش به آنها اشاره شد، آنچه دل امیدواری را برای آینده زنده می‌کند، روند رو به رشد و تحول‌آفرینی است که امروز در مدیریت استان خراسان جنوبی شاهد آنیم. مسئولین استان در ماه‌های اخیر ثابت کرده‌اند که نه تنها از مشکلات آگاه هستند، بلکه اراده و توانایی عبور از موانع را نیز دارند. اقدامات تحسین‌برانگیزی در حوزه‌های کلیدی چون توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و احداث نیروگاه‌های برق خورشیدی برای چاه‌های کشاورزی که گامی مؤثر در جهت مدیریت پایدار منابع آبی و کاهش وابستگی به سوخت فسیلی بوده، و نیز طرح‌های نوآورانه دیگر در حوزه اقتصاد و کشاورزی، نشان داده است که تیم مدیریتی استان می‌تواند مبدع مسیرهای تازه و کارآمد برای اقتصاد مقاومتی کشور باشد. استان خراسان جنوبی در سایه همین مدیریت پویا و برنامه‌ریزی اصولی، موفق به کسب رتبه‌های ملی در شاخص‌های مهمی همچون کاهش نرخ تورم و بیکاری شده و نشان داده که ظرفیت حل مسائل ساختاری را دارد. این موفقیت‌ها نویدبخش آن است که با همین نگاه جهادی و تحول‌خواهانه، می‌توان یک بار برای همیشه چالش تاریخی برندسازی، بسته‌بندی و صادرات غیرفله زعفران را نیز حل کرد. امید است با اتکا به همین تجربیات ارزشمند و استفاده از توانمندی‌های علمی و اجرایی موجود، به زودی شاهد ثبت «طلای سرخ» خراسان جنوبی با نام ایرانی در بازارهای جهانی باشیم.
