میرکلانی- در روزی که خشکسالی بیش از یک دهه، زمزمه‌هایش را در سفره‌های آب زیرزمینی به گوش می‌رساند، شورای کشاورزی خراسان جنوبی دستور کار تازه‌ای را کلید زد. در این جلسه که نه یک نشست اداری خشک، بلکه میدان دغدغه‌های یک استان بود، استاندار، مدیران اجرایی، پژوهشگران و مهم‌تر از همه، خود کشاورزان پای یک میز نشستند تا از بحران آب بگویند و راهی برای ماندگاری تولید بیابند. این گزارش، روایت لحظاتی است که در آن یک شورا، مسیر پیش روی کشاورزی استان را هدف‌گذاری کرد.
آیا سفره‌های آب زیرزمینی دیگر جان می‌گیرند؟
در حالی که بارندگی‌های امسال امیدی نسبی ایجاد کرده بود، استاندار خراسان جنوبی در این جلسه این امید را به واقعیت نزدیک‌تر کرد، اما نه از سر خوش‌بینی. سید محمدرضا هاشمی با اشاره به اینکه استان بیش از ۱۷ سال خشکسالی را تجربه کرده، هشدار داد: «بارش‌های اخیر بیشتر سطحی بوده و برای مراتع مفید، اما برای تقویت آبخوان‌ها کافی نیست.» او تأکید کرد که احیای سفره‌ها نیازمند زمان و بارش‌های برفی و اجرای طرح‌های آبخیزداری است. این نقطه‌عطفی بود برای یادآوری این واقعیت که با وجود بهبود نسبی، هنوز نمی‌توان از بحران عبور کرد.
مصرف ۸۵ درصدی آب در کشاورزی؛ فرصت یا تهدید؟
یکی از حساسترین لحظات جلسه، اعلام آماری بود که خط قرمزهای استان را مشخص کرد. استاندار با صراحت گفت: «بیش از ۸۵ درصد آب استان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و سهم صنعت ناچیز است.» این جمله، چالش اصلی جلسه را ترسیم کرد: چگونه می‌توان با این حجم از مصرف، هم معیشت ۹۹ هزار خانوار را حفظ کرد و هم از فرونشست زمین جلوگیری نمود؟ هاشمی با تأکید بر اینکه «قطع آب در اوج نیاز باغات منطقی نیست»، خواستار برنامه‌ریزی دقیق برای جلوگیری از خسارت در مراحل حساس دانه‌بندی و کشت شد و به مدیران گوشزد کرد که هرگونه اخلال در تأمین آب و برق در این مقاطع، غیرقابل جبران است.
تسهیلات کشاورزی به کجا می‌رود؟
یکی از بحث‌های داغ جلسه، نه از کمبود منابع، که از انحراف مسیر آنها رقم خورد. استاندار با انتقاد از پرداخت تسهیلات به افرادی که هیچ نسبتی با کشاورزی ندارند، پیشنهاد داد: «تا زمانی که جهاد کشاورزی تایید نهایی را انجام ندهد، هیچ بانکی حق پرداخت تسهیلات کشاورزی را نداشته باشد.» این موضع، واکنش کشاورزان حاضر در جلسه را نیز در پی داشت.
سیدمجید ساجدی‌نژاد، کشاورز خوسف، با تأکید بر اینکه «بسیاری از دریافت‌کنندگان تسهیلات، کشاورز واقعی نیستند»، خواستار دقت بیشتر در شناسایی بهره‌برداران شد تا منابع به جای خرید زمین یا فعالیت‌های غیرمرتبط، صرف تولید و توسعه شود.
چرا محصولات استراتژیک به خام‌فروشی تن داده‌اند؟
در ادامه، بحث به ارزش افزوده و صنایع تبدیلی کشیده شد. استاندار با طرح این سوال اساسی که «چرا زعفران، عناب و زرشک استان در مراکز دیگر فرآوری شود؟»، بر لزوم سرمایه‌گذاری در واحدهای فرآوری داخلی تأکید کرد. او با اشاره به اینکه حدود ۹۸ درصد زرشک دنیا در این استان تولید می‌شود، گفت: «راه درمان مشکلات، آبیاری غرقابی نیست، بلکه باید با همین آب موجود، استفاده درست کرد و ارزش افزوده را در خود استان ایجاد نمود.» این بخش از جلسه، به نقطه‌ای برای عبور از خام‌فروشی و حمایت از سرمایه‌گذاری در داخل استان تبدیل شد.
تغییر اقلیم و آفات؛ زنگ خطری برای باغات تاریخی
در میانه جلسه، صدای پژوهشگران نیز به گوش رسید. محسن پویان، مدیر مجتمع تحقیقات گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی، با ارائه آماری نگران‌کننده از کاهش ۵۰ تا ۶۰ درصدی تولید برخی محصولات در سال جاری خبر داد و گفت: «بیش از هزار هکتار از باغات زرشک به دلیل بیماری و آفات درگیر شده‌اند.» این در حالی بود که غلامرضا عربی، کشاورز سرایانی، با اشاره به کاهش ساعات برداشت از ۶۲۰۰ ساعت به ۴۱۴۴ ساعت، خواستار تصمیم‌گیری بر اساس آمایش سرزمین شد و تأکید کرد که نسخه واحد برای کل استان جوابگو نیست. پویان همچنین بر لزوم تشکیل گروه کاری توسعه عناب برای رفع مشکلات زنجیره قیمت‌گذاری و بازار تأکید کرد.
پساب به جای چاه‌ها؛ راهکاری علمی یا تصمیمی شتابزده؟
بحث استفاده از پساب، یکی از فنی‌ترین بخش‌های جلسه بود. استاندار با اشاره به رها شدن پساب به سمت کویر، آن را یک فرصت طلایی برای هدایت به سمت صنایع و معادن دانست تا فشار بر چاه‌ها کاهش یابد. اما در سوی دیگر، مهدی کرباسچی، سرپرست منابع طبیعی، هشدار داد که «استفاده از پساب در کشاورزی نیازمند تصمیم کارشناسی و توجه به کیفیت آن است.» این تقابل دیدگاه نشان داد که هرچند همه بر مدیریت منابع آبی اتفاق نظر دارند، اما مسیر دستیابی به آن نیازمند مطالعات علمی و پرهیز از شتابزدگی است.
فضای جلسه با صحبت‌های علی رومنجانی، کشاورز خوسف، حال و هوای دیگری یافت. او با صراحت گفت: «موضوع آب در استان از بحران عبور کرده و نگرانی جامعه کشاورزی را افزایش داده است.» او با یادآوری کاهش سطح زیرکشت از سال ۱۳۹۲، خواستار نگاه فرابخشی به مدیریت آب شد و تأکید کرد که اعتبارات باید با نگاه به مسئله آب تعریف شود. او هشدار داد که اگر اصلاح الگوی کشت جدی گرفته نشود، مشکلات سال‌های آینده به مراتب سخت‌تر خواهد شد.
رسانه؛ پل موثر ارتباطی
سپیده قلندری اسفدن، سردبیر ایسنا نیز ، با ارائه گزارشی از فعالیت‌های رسانه‌ای، به نقش فراتر از انعکاس خبر پرداخت. او گفت: «رسانه می‌تواند صدای تولیدکنندگان را به مدیران و جامعه علمی برساند.» این بخش از جلسه، بر این نکته تأکید داشت که حل بحران‌های کشاورزی تنها با دستورالعمل اداری ممکن نیست و نیازمند روایت دقیق ظرفیت‌ها و چالش‌ها از زبان مردمی است که با تمام وجود برای بقای زمین و تولید تلاش می‌کنند.
چالش اعتبارات؛ درخواست رئیس مرکز تحقیقات برای محصولات خاص در ادامه، نبود ردیف اعتباری مشخص، به عنوان یکی از موانع جدی توسعه مطرح شد. علیرضا مقری‌فریز، رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی، با بیان اینکه «اگر قرار است برای عناب و زرشک اتفاق مؤثری رخ دهد، باید اعتبار ویژه‌ای برای این موضوع در نظر گرفته شود»، خواستار حمایت مالی برای تکمیل طرح‌های تحقیقاتی اصلاحی و شناسایی ارقام برتر شد. او تصریح کرد که نبود اعتبار کافی، روند اجرای طرح‌های کاربردی را با مشکل مواجه کرده است.
از شعار تا اقدام عملی
پایان جلسه، با جمع‌بندی استاندار مبنی بر لزوم حرکت به سمت بهره‌وری بیشتر و استفاده صحیح از منابع، فضایی از امید و احتیاط را همزمان رقم زد. هاشمی با بیان اینکه «اگر قرار است کشاورزی استان ماندگار باشد، چاره‌ای جز حرکت به سمت مصرف صحیح آب و توسعه گلخانه‌ها نداریم»، بر استمرار این نشست‌های تخصصی تأکید کرد و گفت که مدیران باید با حضور میدانی در شهرستان‌ها، دغدغه‌های مردم را بشنوند. در نهایت، این نشست نشان داد که مسیر آینده کشاورزی خراسان جنوبی، اگرچه با چالش‌های جدی همچون خشکسالی، تغییر اقلیم و انحراف تسهیلات روبروست، اما با حضور پای کار همه ارکان از مدیر تا کشاورز، می‌توان برای آن نسخه‌ای واقع‌بینانه و عملی پیچید.
