مهدی آبادی – خراسان جنوبی امروز فقط با یک بحران زیست‌محیطی روبه‌رو نیست؛ این استان در حال عبور از مرزهایی است که اگر جدی گرفته نشوند، فردا دیگر نه از توسعه خبری خواهد بود و نه از ماندگاری جمعیت. سخن از «ورشکستگی آبی» است؛ واژه‌ای سنگین، اما متناسب با واقعیتی تلخ که سال‌هاست در سکوت و بی‌توجهی، زیر پوست این سرزمین جریان داشته و اکنون به مرحله آشکار بحران رسیده است. اعلام اینکه بیش از ۷۳ درصد مساحت استان درگیر خشکسالی شدید است، تنها یک آمار خشک هواشناسی نیست؛ این عدد در واقع زنگ خطر یک آینده نگران‌کننده است. وقتی پهنه‌ای به این وسعت از یک استان گرفتار خشکسالی شدید می‌شود، معنایش این است که منابع طبیعی، کشاورزی، معیشت، مهاجرت، اشتغال و حتی امنیت اجتماعی آن منطقه همزمان تحت فشار قرار می‌گیرند. اما آنچه اوضاع را از بحران معمولی به وضعیت فوق‌بحرانی رسانده، فقط کمبود بارش نیست؛ بلکه دهه‌ها برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی، این ذخایر حیاتی را به مرز اما آنچه اوضاع را از بحران معمولی به وضعیت فوق‌بحرانی رسانده، فقط کمبود بارش نیست؛ بلکه دهه‌ها برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی، این ذخایر حیاتی را به مرز نابودی کشانده است. هشدار مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان درباره رسیدن خراسان جنوبی به مرحله «فوق بحران» یا «خط قرمز آبی» باید بسیار جدی‌تر از یک اظهار نظر اداری شنیده شود. وقتی گفته می‌شود سالانه معادل ۱۳۰ درصد آب ورودی به سفره‌های زیرزمینی از این منابع برداشت می‌شود، دیگر نمی‌توان از مدیریت پایدار سخن گفت. این یعنی ما نه‌تنها از دخل خود خرج می‌کنیم، بلکه سال‌هاست از اصل سرمایه آب مصرف می‌کنیم؛ سرمایه‌ای که اگر تمام شود، جایگزینی برای آن وجود ندارد یا دست‌کم در مقیاس عمر یک نسل قابل بازگشت نیست. ورشکستگی آبی، اصطلاحی است که امروز باید با صدای بلند درباره خراسان جنوبی تکرار شود. ورشکستگی یعنی موجودی تمام شده، یعنی برداشت از دارایی‌های آینده برای جبران نیازهای امروز. در حوزه آب، این ورشکستگی پیامدهایی دارد که به‌مراتب فراتر از خشک شدن قنات‌ها و کاهش دبی چاه‌هاست. فرونشست زمین، افت کیفیت آب، افزایش هزینه‌های تأمین آب شرب، کاهش توان تولید کشاورزی، از بین رفتن اشتغال روستایی، مهاجرت اجباری و خالی شدن تدریجی روستاها، تنها بخشی از تبعات این وضعیت است. باید با صراحت گفت که اگر امروز ۴۰۰ روستا با جمعیتی حدود ۴۵ هزار نفر با تانکر آبرسانی می‌شوند، این فقط نشانه مدیریت اضطراری نیست؛ نشانه آن است که ساختار تأمین آب در این استان به‌شدت آسیب دیده و در برخی نقاط عملاً از حالت عادی خارج شده است. تانکر آبرسانی، راه‌حل نیست؛ مُسکن موقتی است برای زخمی که هر روز عمیق‌تر می‌شود. روستایی که آبش با تانکر تأمین می‌شود، در واقع در وضعیت ماندگاری قرار ندارد. این روستاها اگر آب پایدار نداشته باشند، دیر یا زود با موج مهاجرت و خالی شدن مواجه خواهند شد. و این یعنی تضعیف بافت اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مناطق مرزی و کم‌برخوردار. خراسان جنوبی استانی است که بخش مهمی از هویت و ظرفیت آن بر پایه روستا، کشاورزی و زندگی وابسته به منابع طبیعی شکل گرفته است. وقتی آب نباشد، نه کشاورزی می‌ماند، نه دامداری، نه اشتغال بومی، و نه امید به ماندن نسل جوان. از همین رو بحران آب در این استان فقط یک مسئله فنی نیست؛ مسئله‌ای تمدنی و راهبردی است. اگر امروز به‌درستی برای آن چاره‌اندیشی نشود، فردا باید هزینه‌هایی به مراتب سنگین‌تر برای جبران خسارت‌هایی پرداخت شود که دیگر شاید قابل جبران هم نباشند. متأسفانه تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که هشدارها اغلب دیر شنیده می‌شوند و تصمیم‌ها پس از عبور از نقطه بازگشت گرفته می‌شوند. در موضوع آب نیز همین الگو تکرار شده است؛ سال‌ها درباره کاهش بارش، افت منابع زیرزمینی، فرونشست زمین و ضرورت مدیریت مصرف هشدار داده شد، اما ساختار مصرف تغییر نکرد. همچنان الگوی کشاورزی در بخشی از استان با ظرفیت اقلیمی آن هم‌خوان نیست، همچنان برداشت از منابع زیرزمینی ادامه دارد، و همچنان مدیریت تقاضا در سطحی که باید، جدی گرفته نشده است. از این رو، خراسان جنوبی نیازمند یک تغییر رویکرد فوری است؛ نه صرفاً در شعار، بلکه در عمل. اصلاح الگوی کشت، کاهش برداشت از چاه‌های غیرمجاز، بازچرخانی آب، سرمایه‌گذاری در آب‌شیرین‌کن‌ها و انتقال آب در صورت امکان، بازسازی شبکه‌های فرسوده، آموزش عمومی برای مصرف بهینه و مهم‌تر از همه، پذیرش واقعیت کم‌آبی باید در صدر تصمیم‌گیری‌ها قرار گیرد. اگر همچنان با منطق گذشته با بحران امروز برخورد شود، نتیجه چیزی جز تعمیق ورشکستگی آبی نخواهد بود. خطر اصلی اینجاست که مردم، به‌ویژه در مناطق روستایی، عادت کنند که بحران آب «امر عادی» است. عادی شدن بحران، آغاز سقوط است. استانی که با تانکر زنده نگه داشته می‌شود، استانی در وضعیت هشدار نیست؛ در وضعیت فرسایش است. و فرسایش اگر ادامه پیدا کند، دیگر فقط منابع آب را نمی‌بلعد، بلکه آینده جمعیت، امنیت غذایی و امکان زیست را نیز از بین می‌برد. اکنون زمان آن رسیده که خراسان جنوبی نه به‌عنوان استانی کم‌آب، بلکه به‌عنوان استانی در آستانه تشنگی ساختاری دیده شود. اگر امروز تصمیم‌های سخت گرفته نشود، فردا برای نجات همین اندک منابع باقی‌مانده هم دیر خواهد بود. ورشکستگی آبی، اگرچه امروز در آمارها دیده می‌شود، اما فردا در زندگی روزمره مردم خود را با شدت بیشتری نشان خواهد داد؛ در خانه‌ها، در مزارع، در مدارس روستاها و در چهره نسل‌هایی که شاید دیگر امکان ماندن نداشته باشند.

(لطفاً نظرات و پیشنهادات خود درباره این سرمقاله را از طریق 09155665782 ارسال بفرمایید)