امتحانی- در دل کویر شرق کشور، جایی که میانگین بارندگی سالانه کمتر از یک سوم میانگین جهانی است، مدیریت منابع طبیعی همواره با چالش‌هایی دوچندان روبه‌رو بوده است. خراسان جنوبی با مساحتی بالغ بر ۱۵ میلیون هکتار، سومین استان پهناور ایران، این روزها شاهد تحولاتی امیدبخش در عرصه مدیریت عرصه‌های طبیعی است. اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان با وجود محدودیت‌های اعتباری و اقلیمی، گام‌های عملی و مؤثری در جهت حفاظت از خاک، آب و پوشش گیاهی برداشته که بازتاب آن در زندگی روزمره هزاران خانوار روستایی و عشایری قابل مشاهده است. گزارشی که پیش رو دارید، تصویری واقعی و مستند از عملکرد این دستگاه اجرایی در حوزه‌های مختلف ارائه می‌دهد؛ بی‌اغراق اما همراه با امید به آینده‌ای پایدارتر برای این خطه کویری.
مهار ۲۱ میلیون مترمکعب روان‌آب؛ دستاوردی ملموس برای روستاها
یکی از مهم‌ترین موفقیت‌های اداره کل منابع طبیعی خراسان جنوبی در ماه‌های گذشته، عملکرد قابل قبول سازه‌های آبخیزداری در پی بارندگی‌های اسفند و فروردین بوده است. مهدی کرباسچی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، با ارائه آماری دقیق از این دستاورد خبر می‌دهد: ۲۱ میلیون مترمکعب روان‌آب در ۶۵۰ سازه آبخیزداری مهار و ذخیره شده است. این میزان ذخیره‌سازی نسبت به مدت مشابه سال گذشته رشد ۹۷ برابری را نشان می‌دهد، رقمی که بیانگر اثربخشی سرمایه‌گذاری‌های انجام شده در سال‌های اخیر است.
آنچه این آمار را از یک عدد صرف فراتر می‌برد، تأثیر مستقیم آن بر زندگی مردم است. این سازه‌ها یک هزار و ۳۰۰ روستا را با جمعیتی حدود ۳۳ هزار خانوار تحت تأثیر قرار داده‌اند. همچنین بیش از ۲ هزار منبع آبی از این محل تغذیه شده‌اند. شهرستان‌های بیرجند با ۶ میلیون مترمکعب، فردوس، نهبندان و خوسف بیشترین حجم آبگیری را به خود اختصاص داده‌اند. در شرایطی که بسیاری از دشت‌های استان با افت سطح آب زیرزمینی مواجه هستند، هر مترمکعب آب نفوذ یافته به سفره‌های زیرزمینی می‌تواند به معنای تداوم کشاورزی و دامداری در یک روستا باشد.
تکمیل ۷۰ سازه آبخیزداری؛ گامی به سوی خوداتکایی آبی
فراتر از مهار سیلاب‌های رخ داده، برنامه جدی برای توسعه زیرساخت‌های آبخیزداری در دست اجراست. کرباسچی با اشاره به اعتبارات سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ توضیح می‌دهد که عملیات اجرایی 70 سازه آبخیزداری با حجم ۲۰۵ هزار مترمکعب به اتمام رسیده و ۳۰ سازه دیگر نیز در دست احداث است. با بهره‌برداری از این پروژه‌ها، حدود ۵۰ روستا با بیش از ۱۰ هزار خانوار از مزایای طرح‌های آبخیزداری بهره‌مند خواهند شد.
با این حال، راه درازی در پیش است. به گفته مدیرکل منابع طبیعی استان، برای استحصال کامل روان‌آب‌های استان و تکمیل شبکه سازه‌های آبخیزداری، احداث حدود ۲ هزار و ۶۰۰ سازه جدید ضروری است که تحقق آن به اعتباری بالغ بر ۹ همت نیاز دارد. این رقم نشان‌دهنده فاصله قابل توجه وضع موجود با وضع مطلوب است، اما در عین حال فرصتی برای برنامه‌ریزی بلندمدت و جذب سرمایه‌های ملی و استانی محسوب می‌شود. در سال جاری نیز از مجموع ۲۶۵ میلیارد تومان اعتبار مصوب ملی و استانی۱۱۶ میلیارد تومان تخصیص یافته و صرف اجرای پروژه‌های زیربنایی می‌شود که خود گامی رو به جلو محسوب می‌گردد.
پویش «سرو ایران» و کاشت ۳۱ هزار اصله نهال؛ مشارکتی مردمی در حوزه نهالکاری و درختکاری نیز فعالیت‌ها با وجود همزمانی با ایام عزاداری و شرایط خاص کشور، متوقف نشده است. از ۱۵ اسفند تا پایان فروردین‌ماه، ۱۵۱ برنامه نهالکاری در قالب پویش «سرو ایران» در ۱۲ شهرستان استان اجرا شد. حاصل این برنامه‌ها، کاشت ۳۱ هزار و ۶۰۰ اصله نهال با مشارکت مردم، گروه‌های مردمی و نهادهای مختلف بوده است. در مجموع از ابتدای سال ۱۴۰۴ تا پایان فروردین، ۳۵۵ پویش در حوزه نهالکاری در استان برگزار شده که نشان از عزم جدی برای توسعه فضای سبز دارد.نکته حائز اهمیت، توجه به گونه‌های سازگار با اقلیم خشک منطقه است. نهال‌های کاشته شده از گونه‌هایی همچون «بادامشک» انتخاب شده‌اند که نیاز آبی اندکی دارند و با شرایط سخت کویری سازگارند. همچنین هزاران اصله نهال به‌صورت رایگان بین مردم و اجتماعات محلی توزیع شده تا شهروندان در توسعه فضای سبز شهری و روستایی مشارکت مستقیم داشته باشند. این رویکرد مردمی‌سازی، یکی از نقاط قوت برنامه‌های اجرایی بوده است.
تولید ۴۷۹ هزار تن علوفه؛ مراتع و مدیریت هوشمندانه
خراسان جنوبی با وسعت هفت میلیون و ۷۹۹ هزار هکتار مرتع و مجموعاً بیش از ۹ میلیون هکتار اراضی دارای بهره‌بردار، یکی از قطب‌های دامپروری کشور محسوب می‌شود. ۳۵ هزار خانوار بهره‌بردار از این عرصه‌ها، معیشت خود را به طور مستقیم به سلامت این مراتع گره زده‌اند. آمار منتشر شده نشان می‌دهد که با اجرای طرح‌های دقیق مرتعداری و صیانت از پوشش گیاهی بومی، سالانه ۴۷۹ هزار تن علوفه از سطح عرصه‌های طبیعی استان استحصال می‌شود.گونه‌های مرتعی ارزشمندی همچون درمنه دشتی و کوهی، قیچ، تاغ، پرند، آتریپلکس، اسکنبیل، چوبک، کلاه‌میرحسن و شور، سرمایه‌های گیاهی استان هستند که علاوه بر نقش حیاتی در حفظ خاک و پیشگیری از ریزگردها، منبع اصلی تأمین خوراک دام منطقه به شمار می‌روند. برای مدیریت این سرمایه عظیم، تاکنون طرح‌های مدیریت چرای دام در سطح یک میلیون و ۵۰۰ هزار هکتار اجرایی شده و عملیات اصلاح و احیای مراتع نیز در وسعتی معادل یک میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار به سرانجام رسیده است.
پیشی گرفتن از برنامه مصوب در حوزه بیابان‌زدایی
یکی از شاخص‌های مهم عملکردی این اداره کل، تحقق فراتر از تعهدات در برخی حوزه‌هاست. در زمینه مدیریت جنگل‌های دست‌کاشت، میزان تصویبی ۷۳۰ هکتار بوده که اداره کل توانسته ۷۰۳ هکتار را در دشت سربیشه اجرا و مدیریت کند. اما مهم‌تر از آن، در بخش نهالکاری و مدیریت روان‌آب‌های سطحی، با وجود سهمیه مصوب ۷۸۰ هکتار، مجموع اقدامات انجام شده به ۸۴۰ هکتار رسیده است که نشان از تلاش فراتر از برنامه دارد.
در بخش مقابله با بیابان‌زایی نیز اقدامات قابل توجهی صورت گرفته است. اجرای سیستم چرای کنترل‌شده و اعمال قرق در سطح سه هزار و ۲۴۹ هکتار، انجام عملیات مراقبت و آبیاری در ۴۳۹ هکتار از عرصه‌ها و اجرای طرح‌های مشارکتی در مناطق بیابانی به وسعت ۲۰ هکتار، بخشی از این اقدامات است. همچنین در حوزه اجرای عملیات کمربند حفاظتی با اولویت اراضی دارای سند کاداستر، از مجموع ۱۰ کیلومتر برنامه مصوب، پنج کیلومتر به اجرا رسیده است.
توسعه انرژی خورشیدی در میان جوامع محلی
یکی از خلاقانه‌ترین رویکردهای این اداره کل، توجه به تغییر الگوی مصرف سوخت در میان جوامع محلی و بهره‌برداران است. برنامه اولیه نصب پنل‌های خورشیدی برای ۴۰ خانوار بود، اما با پیگیری‌های انجام شده و استقبال مردم، این رقم به ۹۰ خانوار افزایش یافته است. این اقدام همزمان دو هدف را دنبال می‌کند: کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و کاهش فشار بهره‌برداری از پوشش گیاهی که منبع سنتی تأمین انرژی در مناطق روستایی و عشایری بوده است.
در کنار این موضوع، اقدامات حفاظتی در حوزه گیاه‌پزشکی نیز ادامه دارد. از مجموع هزار و ۲۰۰ هکتار برنامه مصوب برای مبارزه با آفات و بیماری‌های جنگلی و مرتعی، عملیات در ۷۰۰ هکتار اجرا شده و مابقی بر اساس اولویت‌بندی‌های فنی در دستور کار قرار دارد.
طغیان ملخ کوهان‌دار و ضرورت مقابله پیشگیرانه
در کنار دستاوردها، نباید از چالش‌ها و تهدیدات نیز غافل شد. امسال ۶ شهرستان خراسان جنوبی درگیر آفت ملخ کوهان‌دار طاق شدند و حدود ۷۰ هزار هکتار از مراتع استان تحت تأثیر آن قرار گرفت. خوشبختانه این آفت به بخش کشاورزی خسارت مستقیم وارد نمی‌کند و تنها از گیاه طاق تغذیه می‌کند، اما از آنجا که این گیاه نقش مهمی در تأمین علوفه دام و جلوگیری از بروز ریزگردها دارد، مقابله با آن از اهمیت بالایی برخوردار است.عملیات مبارزه با این آفت با همکاری جوامع محلی، مرتعداران، دامداران و عشایر و از سه طریق شیمیایی، بیولوژیک و مکانیکی انجام شد و بخش زیادی از آلودگی کنترل گردید. با این حال، با توجه به تخم‌گذاری این حشرات، پیش‌بینی می‌شود سال آینده نیز با حجم بیشتری از این آفت مواجه شویم. امسال حدود ۳ میلیارد تومان برای مبارزه با این آفت هزینه شده، در حالی که برای مدیریت مطلوب آن در سال آینده، دست‌کم ۲۵ میلیارد تومان اعتبار نیاز است. این رقم نشان‌دهنده ضرورت برنامه‌ریزی و تأمین اعتبار پیشگیرانه است.
آموزش و توانمندسازی جوامع محلی؛ سرمایه‌گذاری برای آینده شاید مهم‌ترین و پایدارترین اقدام انجام شده، سرمایه‌گذاری بر روی دانش و آگاهی جوامع محلی باشد. طی ۱۲ ماه گذشته، چهار هزار و ۴۸۹ نفر از مجریان و بهره‌برداران عرصه‌های طبیعی استان تحت آموزش‌های تخصصی قرار گرفته‌اند که تحقق ۱۰۲ درصدی تعهدات را نشان می‌دهد. همچنین در بخش تولید محتوای رسانه‌ای، با وجود سهمیه مصوب ۵۳ دقیقه برنامه تلویزیونی آموزشی، این اداره کل موفق شد ۹۰ دقیقه محتوای تولید کند که تحقق ۱۷۰ درصدی برنامه محسوب می‌شود.
در حوزه مدیریت مشارکتی نیز ۲۰ مورد تفاهم‌نامه با دستگاه‌های اجرایی منعقد و اجرایی شده که ۱۳۳ درصد تعهدات مصوب را پوشش می‌دهد. همچنین در بخش تقویت تعاونی‌ها و تشکل‌های صنفی، با ثبت ۱۷ مورد فعالیت تخصصی، ۱۱۳ درصد از اهداف تعیین شده محقق شده است. این آمار نشان می‌دهد که رویکرد اداره کل، صرفاً اقدامات فیزیکی و عمرانی نیست، بلکه توانمندسازی انسانی و نهادی را نیز به عنوان رکن اصلی پایداری طرح‌ها مد نظر قرار داده است.
نیاز به تجهیزات اطفای حریق؛ چالش پیش رو
یکی دیگر از موضوعاتی که مدیرکل منابع طبیعی استان بر آن تأکید ویژه دارد، بحث حریق در مراتع و جنگل‌هاست. با توجه به وسعت زیاد خراسان جنوبی و گستردگی عرصه‌های طبیعی، لازم است کانون‌های مختلف اطفای حریق در نقاط گوناگون پیش‌بینی و تقویت شود. در حال حاضر استان در زمینه تجهیزات و ملزومات مورد نیاز برای اطفای حریق با کمبودهایی مواجه است.برای ارتقای توان استان در مقابله با آتش‌سوزی‌های احتمالی، تأمین موتور، ماشین‌آلات اطفای حریق و پهپادهای ویژه پایش و اطفا ضروری است. تحقق این مهم، نیازمند اختصاص اعتبارات ویژه در سال جاری و سال آینده است تا ملزومات و تجهیزات ضروری برای مقابله مؤثر با حریق در عرصه‌های منابع طبیعی استان خریداری و فراهم شود. با توجه به گرم شدن تدریجی هوا و شروع فصل گرما، این موضوع بیش از پیش حیاتی به نظر می‌رسد.
در مجموع، کارنامه یک سال اخیر اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی نشان می‌دهد که با وجود محدودیت‌های اعتباری و اقلیمی، می‌توان با برنامه‌ریزی دقیق، مشارکت مردمی و اولویت‌بندی صحیح، گام‌های مؤثری در جهت حفاظت از عرصه‌های طبیعی برداشت. مهار ۲۱ میلیون مترمکعب روان‌آب، کاشت بیش از ۳۱ هزار اصله نهال، تولید سالانه ۴۷۹ هزار تن علوفه، آموزش بیش از چهار هزار بهره‌بردار و اجرای فراتر از برنامه در حوزه بیابان‌زدایی، دستاوردهایی واقعی و ملموس هستند که امید به آینده‌ای پایدارتر برای طبیعت این خطه کویری را افزایش می‌دهد. آنچه در ادامه این مسیر ضروری به نظر می‌رسد، تداوم حمایت‌های اعتباری، به‌ویژه در حوزه مقابله با آفات و تجهیز امکانات اطفای حریق، و همچنین گسترش بیشتر مشارکت‌های مردمی در قالب تشکل‌ها و تعاونی‌های محلی است.
