کاری – در دل کوچههای خشتی بافت تاریخی بیرجند، خانهای هست که در آن، دکمهها به چشم تبدیل شدهاند و پارچهها به تاریخ. خانهای که صدای مادران روستا را زنده نگه داشته، قصههای فراموششده را جان داده و دستهایی را به کار گرفته که سالها از ساختن دور مانده بودند. آمنه سیاری، مدیر موزه عروسک بیرجند، با نگاهی سرشار از مهر و دغدغه، از این مسیر روایت میکند؛ مسیری که از دل روستا آغاز شد و حالا به تماشای جهانی نشسته است.
وقتی یک پروژه بهانهای شد
برای احیای هویت
سیاری میگوید: شروع مسیر احیای عروسکهای محلی، از دل پروژه بین المللی ترسیب کربن بود. پروژهای که با هدف احیای اراضی تخریب یافته و کمک به محیط زیست آغاز و نسبت به توانمندسازی زنان روستایی تداوم پیدا کرد. وی یادآور می شود: قرار بود زنها با توانمندی اقتصادی و با تاکید بر حفظ محیط زیست و منابع طبیعی، از مهاجرت آنها به شهرها کاسته شده و در روستاها ساکن بمانند. وی با بیان اینکه عروسکها گواه فرهنگ، نوع پوشش، آئین ها و آداب و رسومی هستند که مادران و مادربزرگان با ابتدائی ترین مواد موجود در طبیعت (سنگ، تیکه پارچه، دکمه، آئینه، پشم، موی بز) به عنوان بازیچه ای برای فرزندان خود می ساختند، ادامه می دهد: حال، عروسکها به عنوان یک ظرفیت فرهنگی – بومی برای حدود 30 بانوی روستایی در 5 روستا به طور مستقیم اشتغال ایجاد کرده است.
مقاومت مادران؛ جان تازهیادها
اما بازآفرینی این هنر کار آسانی نبود. سیاری میگوید: رفتیم سراغ مادران و مادربزرگان روستا. اما خیلیها مقاومت می کردند، میگفتند: “یادمون نمیاد”، “چشمهامون نمیبینه”، “دستامون کار نمیکند”. یک نوع شرم یا تردید هم بود. ولی امید، پشتکار و احترام به ریشهها باعث شد این زنان دوباره دست به کار شوند؛ حتی اگر با دستان لرزان و حافظهای که گاه یاری نمیکرد. برای احیای این هنر، یک جشنواره بومی- محلی در روستای تاجمیر ایده پردازی شد. سیاری با شوق تعریف میکند: در سال ۱۳۹۲ جشنوارهای با همکاری تیم اجرائی پروژه بین المللی ترسیب کربن ، جوامع محلی و ممسئولان وقت دولتی برگزار کردیم. وی با بیان اینکه از مردم خواستیم عروسکهایی بسازند که ریشه در فرهنگ بومیشان داشته باشد، یادآور می شود: بیش از ۴۰۰ عروسک از روستاهای مختلف در این جشنواره به دستمان رسید. هر کدام یک قصه داشت، یک شکل، یک پوشش خاص. وی خاطر نشان می کند: در میان آن همه عروسک، یکی بیشتر از همه جلب توجه کرد. عروسکی با صورت دکمهای. بیچهره. ساده و اما پرمعنا.
عروسکی که بیچهره بود
اما پرشخصیت و محتوا
او با لبخند میگوید:داورها متعجب شدند. چرا صورت ندارد؟ وقتی به سراغ سازنده رفتیم، و علت را جویا شدیم، خانم گلبیبی کلندرزهی، گفت: “ تنها خداوند است که انسان را بینقص میآفریند. بنابراین من در کار خداوند دخالت نکردم، به همین علت چهره نساختم.”همین باور عمیق، همین سادگی، باعث شد این عروسک بعدها به عنوان «دوتوک» ثبت ملی شود و نماد عروسکهای بومی خراسان جنوبی باشد. برای مطالعه دقیقتر، پژوهشگران پیشنهاد کردند که شاید بتوان عروسکی قدیمیتر را احیا کرد. این شد که دوباره راهی تاجمیر شدیم و دنبال خانم زربخت کلندرزهی گشتیم. بانوی نابینا، که بسیار مسن بود. فارسی متوجه نمیشد. با زبان محلی و احترام و محبت، کمکم او را راضی کردیم تا عروسک بسازد. شادوران بانو زربخت کلندرزهی در سال 1398 به علت مبتلا به
بیماری کرونا فوت کرد. تنها اثر ایشان در محل
موزه عروسک بیرجند نگهداری می شود.
وقتی عروسکها به سعدآباد رسیدند
او با افتخار ادامه میدهد:عروسکها به پژوهشگاه میراث فرهنگی در تهران ارسال شدند. سیاری با اشاره به اینکه بعد از بررسیها، خبر رسید که قرار است در کاخ سعدآباد، از عروسکهای خراسان جنوبی رونمایی
شود، یادآور می شود: عروسک “دو توک” با شماره ملی 1063، برای اولین بار در ایران در فهرست میراث معنوی ناملموس کشور به ثبت شد. این، اوج شادی و افتخار برای ما بود.و یک شروع زیبا برای عروسک های خراسان جنوبی که معرفی شوند.
تولد موزهای از دل یک خانه قدیمی
مدیر خانه عروسک بیرجند با اشاره به اینکه با جمع شدن عروسکها، تصمیم گرفته شد موزهای شکل بگیرد.، یادآور می شود: موزه عروسک ابتدا در سال 1396 در قالب نمایشگاه دائمی در محل باغ جهانی اکبریه افتتاح شد. سیاری با اشاره به اینکه در سال 1397، با حمایت اداره کل میراث فرهنگی، ضمن اخذ مجوز موزه داری خانه تاریخی فروتنی واقع در قلب بافت تاریخی بیرجند به ما واگذار شد، خاطر نشان می کند: خانه ای اصیل، فاخر با معماری بومی، دو طبقه، و چند اتاق که هرکدومش حالا داستانی برای گفتن دارد. وی ادامه می دهد: موزه عروسک دارای چهار سالن شامل بخش های:
عروسکهای روستاهای خراسان جنوبی، مردمشناسی روستای تاجمیر ،عروسکهای اقوام ایرانی، عروسکهای ملل جهان ، مجسمه مشاهیر خراسان بزرگ، کتاب مجسمه، نقوش هندسی فرش می باشد.
خاطرهای از آلمان؛ عروسکی
که دل توریست را برد
سیاری با هیجان تعریف میکند: خانمی از آلمان که در نمایشگاه تهران عروسک دو توک را از ما خریده بود، چندی بعد پیام داد که دنبال موزه عروسک بیرجند است. این خانم با ماشین دربستی از تهران به بیرجند آمد و گفت: «به عشق همین عروسک برگشتم ایران.» تا پاسی از شب کنار ما در موزه ماند. هنوز هم وقتی یادش میافتم، اشک در چشمانم جمع میشود.
مدیر موزه عروسک بیرجند با اشاره به اینکه بخشی از آثار موزه نتیجه محبت و همراهی مردم است، میگوید: «فاطمه عبدالرزاقنژاد با ساخت و اهدای مجسمههای پدران علم به موزه عروسک، و همچنین دکتر افسانه ابراهیمی، رئیس دفتر نمایندگی وزارت امور خارجه در بیرجند، مجموعهای از عروسکها، اسباببازیها و نمادهای فرهنگی ملل مختلف که در سفرهای کاری جمعآوری کرده بودند، به موزه اهدا کردند.»سیاری همچنین به یکی از فعالیتهای موفق موزه اشاره میکند که برنامههای مناسبتی را به شکل آموزشی تبدیل کرده است: «یکی از این برنامهها، راهاندازی باشگاه کتابخوانی ویژه کودکان با حضور تسهیلگران مجرب است.»
او در ادامه تأکید میکند: «از مسئولان و مردم عزیز درخواست داریم با اهدای کتابهای کودکانه، در تقویت این باشگاه و ایجاد کتابخانه تخصصی کودک ما را یاری کنند.» سیاری با لحنی صمیمی و صادقانه میگوید: ما یک مجموعه کاملاً خودگردان هستیم. اما دلمان بزرگ است. خواهشم این است که موزه را رسانهها، مسئولان، خود مردم بیشتر معرفی کنند. او ادامه میدهد: مهمتر از همه، با توجه به اهمیت دسترسی برای همه اقشار جامعه، و احترام به عدالت فرهنگی، خواهشمند نگاه ویژه مسئولان در خصوص تجهیز رمپ و امکانات مناسب برای ایجاد زمینه بازدید آسان معلولان فراهم شود. او لبخند میزند و میگوید:موزه عروسک فقط یک ساختمان نیست؛ جایی است برای زنده نگهداشتن فرهنگ. برای شنیدن قصههایی که ممکن است هیچوقت دیگر گفته نشوند. وی عنوان می کند: هر عروسک، صدای زنیست از دل روستا. صدایی که دوست داریم شما هم بشنوید.
فرهنگ، در قد و قامت یک عروسک
در گوشهای دلنشین از موزه عروسک بیرجند، تماشای چهرههایی آشنا از بزرگان علم خراسان جنوبی توجه هر بازدیدکنندهای را جلب میکند. این پیکرههای هنرمندانه، حاصل دسترنج فاطمه عبدالرزاقنژاد، هنرمند خوشذوقیست که با عشق و انگیزهای فرهنگی، مجسمههایی از «پدران علم» این دیار را ساخته و به موزه اهدا کرده است.او درباره هدف خود از ساخت این پیکرهها میگوید:قصد داشتم نسل امروز، بهویژه کودکان و نوجوانان، در خلال بازدید از موزه با بزرگان علمی خراسان جنوبی آشنا شوند. چرا که بسیاری از بازدیدکنندگان این موزه، دانشآموزان هستند و این فرصت بسیار خوبیست که در سنین پایین با مفاخر بومیشان پیوند برقرار کنند.
وی یادآور می شود: چهار چهره شاخصی که به نام «پدران علم خراسان جنوبی» شناخته میشوند و اکنون پیکرههای آنها با تکنیک پاپیه ماشه (کاغذمقوایی) در این موزه به نمایش درآمدهاند، عبارتند از:استاد محمدحسن گنجی (پدر علم جغرافیای نوین و هواشناسی ایران.) ، استاد غلامحسین شکوهی (پدر علم تعلیم و تربیت نوین، دکتر مهدی بلالی مود (پدر علم سمشناسی ایران، دکتر کاظم معتمدنژاد (پدر علم ارتباطات و اولین وزیر اموزش و پرورش) عبدالرزاقنژاد.
این بانوی هنرمند ادامه می افزاید: «این افراد در کنار دیگر مشاهیر خراسان بزرگ مانند فردوسی، عطار نیشابوری، خیام، ابنسینا، و ابنحسام خوسفی قرار میگیرند؛ چهرههایی که ریشه در خاک این سرزمین دارند و افتخار هر ایرانیاند.
موزه عروسک بیرجند تنها محل نمایش عروسکها نیست؛ بلکه تکهای از تاریخ و فرهنگ سرزمینمان را روایت میکند، از عروسکهای بومی زنان روستایی گرفته تا پیکره مشاهیر. حضور چهرههای علمی بومی در چنین فضایی، گامی ارزشمند در جهت آموزش غیرمستقیم و ماندگار برای نسل آینده است.
