خراسان جنوبی با برخورداری از ۵۸ ماده معدنی، حدود ۷۰۰ پروانه معدنی ثبت‌شده و اشتغال نزدیک به ۲۰ هزار نفر در بخش معدن، یکی از مناطق مستعد و راهبردی کشور برای توسعه اقتصاد معدنی به شمار می‌رود؛ استانی که سال‌ها با عنوان «بهشت معادن» شناخته شده، اما اکنون بیش از هر زمان دیگری در آستانه عبور از ظرفیت‌های بالقوه و ورود به مرحله‌ای تازه از توسعه صنعتی و اقتصادی قرار دارد. گستردگی ذخایر معدنی، شناسایی محدوده‌های جدید، ظرفیت‌های قابل‌توجه طلا، زغال‌سنگ، بنتونیت و مواد نسوز، در کنار موقعیت جغرافیایی استان در شرق کشور، فرصت کم‌نظیری برای شکل‌گیری یک قطب بزرگ معدنی و صنعتی فراهم کرده است. با این حال، تبدیل این ظرفیت‌ها به ثروت پایدار، اشتغال گسترده و رونق اقتصادی، صرفاً با استخراج مواد معدنی محقق نخواهد شد. توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تأمین آب و برق، جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی، ورود فناوری‌های نوین، مشارکت مردم و تکمیل زنجیره ارزش از جمله الزاماتی است که می‌تواند مسیر آینده معدن در خراسان جنوبی را تعیین کند. بیستمین نمایشگاه بین‌المللی معدن، صنایع معدنی، ماشین‌آلات و تجهیزات معدن، راهسازی و صنایع وابسته (ایران‌کانماین ۲۰۲۶) فرصتی برای معرفی این ظرفیت‌ها و ترسیم چشم‌انداز آینده معدن استان بود؛ فرصتی که با حضور متمرکز خراسان جنوبی و برپایی پاویون اختصاصی، زمینه ارتباط مستقیم فعالان معدنی، سرمایه‌گذاران، مدیران و شرکت‌های اقتصادی را فراهم کرد. حضور اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی بیرجند و خانه معدن خراسان جنوبی در این رویداد، تنها به معرفی ذخایر و توانمندی‌های معدنی محدود نبود، بلکه تلاشی هدفمند برای شناساندن فرصت‌های سرمایه‌گذاری، توسعه همکاری‌های اقتصادی و فراهم‌کردن زمینه ورود سرمایه و دانش فنی به استان به شمار می‌رفت.
۵۸ ماده معدنی؛ پشتوانه شکل‌گیری یک قطب اقتصادی جدید
علیرضا خامه‌زر، رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی بیرجند، با تشریح ظرفیت‌های معدنی استان، خراسان جنوبی را از مناطق برخوردار از تنوع قابل‌توجه ذخایر معدنی کشور دانست و اظهار کرد: این استان دارای ۵۸ ماده معدنی است و در سه تا چهار ماده معدنی در شمار استان‌های رکورددار کشور قرار دارد. به گفته وی، حدود ۷۰۰ پروانه معدنی در خراسان جنوبی ثبت شده و نزدیک به ۲۰ هزار نفر نیز در بخش معدن استان اشتغال دارند؛ آماری که نشان‌دهنده جایگاه این بخش در ساختار اقتصادی و اشتغال منطقه است. خامه‌زر، با اشاره به روند توسعه فعالیت‌های معدنی طی بیش از یک دهه گذشته، آینده این حوزه را امیدوارکننده توصیف کرد و گفت: تنوع کانی‌ها و مواد معدنی، بستر مناسبی برای گسترش فعالیت‌های معدنی و صنعتی فراهم کرده است. یکی از ظرفیت‌های شاخص استان، ذخایر طلاست. به گفته رئیس اتاق بیرجند، در یکی از شهرستان‌های خراسان جنوبی ۱۷ محدوده طلا شناسایی شده که در حال حاضر سه معدن از این تعداد فعال است. این معادن سالانه حدود یک‌هزار و ۲۰۰ تا یک‌هزار و ۳۰۰ کیلوگرم شمش طلا تولید می‌کنند و معدن چهارم نیز در آستانه راه‌اندازی قرار دارد. خراسان جنوبی در حوزه زغال‌سنگ و مواد نسوز نیز از جایگاه برجسته‌ای برخوردار است و در زمینه بنتونیت نیز ظرفیت‌های قابل‌توجهی دارد. مجموعه این ذخایر در کنار سایر مواد معدنی، نشان می‌دهد که آینده اقتصاد معدنی استان نباید صرفاً بر چند ماده معدنی شناخته‌شده متمرکز باشد، بلکه لازم است برای بهره‌برداری متوازن از تمام ظرفیت‌ها برنامه‌ریزی شود. خامه‌زر معتقد است توسعه معدن باید با سرمایه‌گذاری، ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیل زنجیره ارزش همراه باشد تا به جای صدور مواد خام، محصولات فرآوری‌شده و دارای ارزش افزوده بیشتر در داخل استان تولید شود.
از بهشت معادن تا جایگاه استان‌های پیشرو معدنی
داود رئیسی، رئیس خانه معدن خراسان جنوبی، نیز با تأکید بر ضرورت معرفی توانمندی‌های معدنی استان، حضور در نمایشگاه ایران‌کانماین را فرصتی برای ارتباط با فعالان اقتصادی و جذب سرمایه‌گذاران جدید عنوان کرد.وی با بیان اینکه نخستین گام برای توسعه هر بخش، شناخت ظرفیت‌های آن است، اظهار کرد: حضور اتاق بازرگانی و خانه معدن استان در نمایشگاه با هدف معرفی توانمندی‌های معدنی و صنعتی خراسان جنوبی به جامعه معدنی کشور و سرمایه‌گذاران انجام شده است. به گفته رئیسی، طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاران جدیدی وارد استان شده‌اند، فعالیت‌های معدنی و صنعتی رشد کرده و ظرفیت‌های تازه‌ای نیز شناسایی شده است؛ بنابراین ضروری است این توانمندی‌ها به شکل مؤثر معرفی شوند تا زمینه حضور سرمایه‌گذاران بیشتر و شکل‌گیری ارتباطات اقتصادی فراهم شود. رئیس خانه معدن خراسان جنوبی با اشاره به گسترش عملیات اکتشاف در بخش‌های دولتی و خصوصی تأکید کرد: استان هنوز در ابتدای مسیر شناخت جامع ظرفیت‌های معدنی خود قرار دارد و تا زمانی که تصویر دقیقی از ذخایر و توانمندی‌های معدنی نداشته باشیم، نمی‌توانیم برای نقش‌آفرینی بلندمدت آن در اقتصاد کشور برنامه‌ریزی کنیم. وی با اشاره به عنوان «بهشت معادن» که در سال‌های اخیر به خراسان جنوبی اطلاق شده است، افزود: انتظار می‌رود با توسعه زنجیره ارزش، ایجاد واحدهای فرآوری و جلوگیری از خام‌فروشی، این استان به‌تدریج در کنار استان‌هایی مانند کرمان، یزد و آذربایجان به یکی از مناطق شاخص معدنی و صنعتی کشور تبدیل شود. رئیسی همچنین محدودیت زیرساخت‌های ارتباطی و فاصله جغرافیایی استان از مراکز اقتصادی را از موانع جذب سرمایه دانست و گفت: وقتی سرمایه‌گذاران شناخت کافی از ظرفیت‌های استان نداشته باشند و زیرساخت‌های حمل‌ونقل نیز با محدودیت مواجه باشد، نمی‌توان انتظار داشت به‌راحتی برای سرمایه‌گذاری اقدام کنند
خراسان جنوبی؛ عسلویه معدنی کشور در افق توسعه
احمد پروین، رئیس کمیسیون معدن اتاق بازرگانی بیرجند و عضو هیئت‌مدیره خانه معدن استان، معتقد است خراسان جنوبی ظرفیت تبدیل‌شدن به یکی از پیشران‌های اقتصادی کشور را دارد و می‌تواند با برنامه‌ریزی و هم‌افزایی مجموعه‌های مؤثر، به عسلویه معدنی ایران تبدیل شود.وی در حاشیه بازدید از پاویون استان در بیستمین نمایشگاه بین‌المللی معدن اظهار کرد: امسال چهارمین سالی است که خراسان جنوبی با پاویون متمرکز در نمایشگاه معدن حضور پیدا می‌کند و هدف اصلی این حضور، معرفی توانمندی‌های معدنی استان و فراهم‌کردن زمینه حرکت از شرایط کم‌برخورداری به سمت توسعه اقتصادی است.پروین با اشاره به ظرفیت‌های شناسایی‌شده و ذخایر معدنی در حال اکتشاف استان افزود: شرایط برای تحقق این هدف فراهم است و با برنامه‌ریزی منسجم، تمرکز بر ظرفیت‌های موجود و همگرایی همه ارکان مؤثر، از حاکمیت تا مردم، می‌توان خراسان جنوبی را به معنای واقعی به عسلویه معدنی کشور تبدیل کرد. وی مشارکت مردم را یکی از راهکارهای مهم تأمین سرمایه مورد نیاز بخش معدن دانست و تصریح کرد: باید زمینه حضور سرمایه‌های خرد مردم در فعالیت‌های معدنی فراهم شود تا این منابع در قالب تعاونی‌های فراگیر و شرکت‌های مشارکتی به بخش معدن و زنجیره‌های بعدی ارزش افزوده هدایت شوند.از نگاه رئیس کمیسیون معدن اتاق بیرجند، توسعه معدنی تنها وظیفه فعالان اقتصادی و سرمایه‌گذاران نیست و دولت نیز باید با تأمین زیرساخت‌های مورد نیاز، از شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی جدید حمایت کند.پروین با اشاره به استقبال بازدیدکنندگان و فعالان اقتصادی از پاویون خراسان جنوبی در نمایشگاه امسال گفت: بخش قابل‌توجهی از اهداف پیش‌بینی‌شده در زمینه معرفی ظرفیت‌های استان و برقراری ارتباط و مذاکره با سرمایه‌گذاران محقق شده است.
سرمایه‌گذاری معدنی؛ فرصتی برای اشتغال و ماندگاری جمعیت
توسعه معدن در خراسان جنوبی تنها از منظر افزایش تولید و درآمد اقتصادی اهمیت ندارد، بلکه می‌تواند به یکی از راهکارهای مؤثر برای ایجاد اشتغال پایدار در مناطق کمتر برخوردار و جلوگیری از مهاجرت جمعیت روستایی تبدیل شود.محمدحسین زینلی، مدیرعامل شرکت دانش‌بنیان کویرتایر، با تأکید بر همین موضوع اظهار کرد: خراسان جنوبی از گنجینه‌های ارزشمند معدنی برخوردار است و بهره‌گیری هدفمند از این ظرفیت‌ها می‌تواند نقش مهمی در تحول اقتصادی و بهبود شرایط زندگی مردم استان داشته باشد. وی سرمایه‌گذاری در بخش معدن را فرصتی دوسویه برای سرمایه‌گذاران و جوامع محلی دانست و افزود: سرمایه‌گذاران از فعالیت اقتصادی خود منتفع می‌شوند و مردم مناطق میزبان نیز از ثمرات آن در قالب اشتغال، رونق کسب‌وکار و فرصت‌های اقتصادی بهره‌مند خواهند شد. زینلی با اشاره به نقش اتاق بازرگانی بیرجند در معرفی ظرفیت‌های اقتصادی استان، تلاش این مجموعه برای حضور در نمایشگاه‌های تخصصی را ارزشمند دانست و بر ضرورت معرفی عمیق‌تر فرصت‌های سرمایه‌گذاری تأکید کرد.وی همچنین ابراز امیدواری کرد سرمایه‌گذاران و فعالان اقتصادی با حضور در پاویون خراسان جنوبی از نزدیک با ظرفیت‌ها آشنا شوند و مسئولان استان نیز با حمایت از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، مسیر اجرای طرح‌های جدید را تسهیل کنند. از سوی دیگر، پراکندگی معادن در مناطق روستایی می‌تواند زمینه ایجاد فرصت‌های شغلی در محل زندگی مردم را فراهم کند. این موضوع در استانی مانند خراسان جنوبی که بخشی از جمعیت آن در مناطق دور از مراکز شهری زندگی می‌کنند، اهمیت دوچندان دارد.
افق ۲۰ ساله و اتصال ریلی؛ ضرورت‌های توسعه معدن در شرق کشور
محمدرضا مجیدی، دبیرکل مجمع مجالس آسیایی و رئیس پژوهشکده تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، با اشاره به ظرفیت‌های اقتصادی و معدنی خراسان جنوبی، معادن را یکی از سرمایه‌های ارزشمند استان برای توسعه شرق کشور و منطقه خاوران دانست.وی بر ضرورت تدوین چشم‌انداز ۲۰ ساله بخش معدن تأکید کرد و گفت: با توجه به گذشت ۲۰ سال از تأسیس استان، لازم است برنامه‌ای بلندمدت برای بهره‌برداری از ظرفیت‌های معدنی و هدایت این سرمایه‌ها به مسیر توسعه منطقه‌ای و اقتصاد ملی تدوین شود.از نگاه مجیدی، معرفی توانمندی‌های استان در نمایشگاه‌های داخلی و بین‌المللی و جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی از الزامات تحقق این چشم‌انداز است.وی همچنین اتصال ریلی استان را یکی از زیرساخت‌های ضروری توسعه معدن دانست و تصریح کرد: موقعیت خراسان جنوبی در کریدورهای شمال به جنوب و شرق به غرب کشور می‌تواند فرصت مهمی برای تقویت ارتباطات اقتصادی باشد و صنعت معدن نیز قادر است به‌عنوان پشتیبان این کریدورها نقش‌آفرینی کند. توسعه شبکه حمل‌ونقل، به‌ویژه اتصال ریلی، علاوه بر کاهش هزینه جابه‌جایی مواد معدنی و محصولات فرآوری‌شده، می‌تواند جذابیت سرمایه‌گذاری در مناطق معدنی استان را افزایش دهد و امکان دسترسی بهتر به بازارهای داخلی و خارجی را فراهم کند.
از شناسایی ذخایر جدید تا ورود فناوری‌های نوین
سروش مدبری، عضو هیئت‌مدیره شرکت دانش‌بنیان کارند صدر جهان، نیز با اشاره به ظرفیت‌های کم‌نظیر معدنی خراسان جنوبی، این استان را در آستانه دستیابی به جایگاهی برجسته در اقتصاد معدنی کشور دانست. وی با بیان اینکه در سال‌های اخیر روند شناسایی، اکتشاف و بهره‌برداری از معادن مختلف در استان گسترش یافته است، اظهار کرد: تقریباً هر ماه با شناسایی یا معرفی یک ظرفیت معدنی جدید در خراسان جنوبی مواجه هستیم و این موضوع نشان‌دهنده گستردگی ذخایر و فرصت‌های اکتشافی منطقه است. مدبری با اشاره به ظرفیت ذخایر طلا و سایر مواد معدنی استان ابراز امیدواری کرد با تداوم فعالیت‌های اکتشافی، توسعه بهره‌برداری و تقویت سرمایه‌گذاری، خراسان جنوبی طی سه تا چهار سال آینده جایگاه برجسته‌تری در اقتصاد معدنی کشور به دست آورد. این چشم‌انداز البته نیازمند توجه به فناوری و دانش فنی نیز هست.
تکمیل زنجیره ارزش؛ عبور از استخراج و حرکت به سمت تولید ثروت
حسین موهبتی زهان، معاون توسعه مدیریت و منابع استانداری خراسان جنوبی، نیز تکمیل زنجیره ارزش معدن را یکی از الزامات اصلی تحول اقتصادی استان دانست.وی در بازدید از پاویون خراسان جنوبی در ایران‌کانماین ۲۰۲۶ اظهار کرد: این استان از مجموعه متنوعی از ذخایر معدنی برخوردار است که می‌تواند فرصت بزرگی برای توسعه اقتصادی استان و کشور باشد.موهبتی زهان با تأکید بر ضرورت حرکت از خام‌فروشی به سمت فرآوری و تولید محصولات نهایی افزود: باید زنجیره معدن از مرحله استخراج مواد خام تا آخرین حلقه، یعنی فرآوری و تولید محصولات با ارزش افزوده بالا، در داخل استان تکمیل شود.به گفته وی، تحقق این هدف می‌تواند درآمد قابل‌توجهی برای استان ایجاد کند و زمینه بهره‌برداری مؤثرتر از ظرفیت‌های معدنی را فراهم آورد. معاون استانداری خراسان جنوبی همچنین جذب سرمایه‌گذاران را عاملی مهم برای ایجاد تحول در اقتصاد استان دانست و تصریح کرد: ورود سرمایه‌گذاران علاوه بر ایجاد ظرفیت‌های جدید اقتصادی، می‌تواند به بهبود اشتغال، افزایش درآمد سرانه و ارتقای سهم استان از ارزش افزوده بخش معدن کمک کند. وی استمرار حضور استان در نمایشگاه‌های تخصصی داخلی و بین‌المللی را نیز ضروری دانست و استقبال از پاویون خراسان جنوبی را نشانه اهمیت معرفی ظرفیت‌ها و فرصت‌های سرمایه‌گذاری عنوان کرد.
نمایشگاه؛ نقطه آغاز یک مسیر بلند مدت
آنچه از مجموعه دیدگاه‌های فعالان اقتصادی، مدیران معدنی و مسئولان استان برمی‌آید، این است که خراسان جنوبی برای تبدیل‌شدن به یکی از قطب‌های معدنی کشور، از ظرفیت‌های اولیه و ذخایر ارزشمند برخوردار است؛ اما عبور از مرحله بالقوه به بالفعل، نیازمند برنامه‌ریزی هماهنگ و اقدامات عملیاتی است.در این مسیر، چند اولویت اساسی بیش از سایر موضوعات اهمیت دارد: نخست، تکمیل اطلاعات اکتشافی و تدوین نقشه راه جامع معدنی؛ دوم، تأمین زیرساخت‌های حیاتی شامل آب، برق، راه و راه‌آهن؛ سوم، جذب سرمایه‌گذاری و تسهیل فعالیت بخش خصوصی؛ چهارم، توسعه صنایع فرآوری و پایین‌دستی با اولویت فناوری‌های کم‌آب‌بر؛ و پنجم، استفاده از ظرفیت مشارکت مردم و شرکت‌های دانش‌بنیان برای افزایش بهره‌وری و توزیع منافع اقتصادی در مناطق معدن‌خیز.
در این میان، نقش اتاق بازرگانی بیرجند و خانه معدن خراسان جنوبی در معرفی فرصت‌ها، ایجاد ارتباط میان سرمایه‌گذاران و فعالان معدنی و پیگیری اولویت‌های توسعه‌ای استان اهمیت ویژه‌ای دارد. حضور چهارمین‌ساله استان با پاویون متمرکز در نمایشگاه معدن نیز نشان‌دهنده استمرار این رویکرد و تلاش برای تبدیل معرفی ظرفیت‌ها به فرصت‌های واقعی اقتصادی است.
خراسان جنوبی امروز تنها استانی برخوردار از ذخایر متنوع معدنی نیست؛ بلکه منطقه‌ای با ظرفیت تبدیل‌شدن به یکی از کانون‌های تولید، فرآوری، اشتغال و صادرات در شرق کشور است. بهره‌گیری از این فرصت، مستلزم آن است که نگاه به معدن از استخراج و فروش مواد خام فراتر رود و بر ایجاد ارزش افزوده، توسعه صنایع پایین‌دستی، انتقال فناوری و تقویت اقتصاد محلی متمرکز شود.
اگر سرمایه‌گذاری با تأمین زیرساخت‌ها، برنامه‌ریزی بلندمدت و مدیریت صحیح منابع همراه شود، عنوان «بهشت معادن» می‌تواند از یک توصیف برای ظرفیت‌های طبیعی استان فراتر رفته و به واقعیتی ملموس در زندگی اقتصادی و اجتماعی مردم تبدیل شود؛ واقعیتی که در آن معدن نه‌تنها موتور محرک تولید و صادرات، بلکه زمینه‌ساز اشتغال پایدار، ماندگاری جمعیت در مناطق روستایی و توسعه متوازن شرق کشور خواهد بود. ایران‌کانماین ۲۰۲۶ را می‌توان یکی از فرصت‌های مهم برای آغاز و تقویت این مسیر دانست؛ مسیری که مقصد آن، تبدیل خراسان جنوبی به قطب معدنی و صنعتی کشور و تحقق چشم‌انداز «عسلویه معدنی ایران» است.
