مهدی آبادی – وقتی از توسعه شهری حرف می‌زنیم، ذهن بسیاری از ما ناخودآگاه می‌رود سمت پروژه‌های بزرگ، خیابان‌های مرکزی، زیباسازی میدان‌ها، جدول‌گذاری‌های پرزرق‌وبرق و افتتاح‌هایی که عکس و خبر دارند. اما واقعیت این است که عدالت شهری را نه از مرکز، بلکه از حاشیه باید سنجید. شهری که در مرکز آن همه‌چیز مرتب و رنگ‌آمیزی‌شده باشد اما در حاشیه‌اش مردم با کمترین کیفیت خدمات زندگی کنند، از نظر اجتماعی یک شهر متعادل نیست؛ حتی اگر در آمارهای رسمی، توسعه‌یافته نشان داده شود. حاشیه شهر فقط یک موقعیت جغرافیایی نیست؛ یک وضعیت اجتماعی است. جایی که خانواده‌ها بیشتر از هر نقطه دیگری با فشارهای اقتصادی، ناامنی روانی، فرسودگی امکانات و کمبود دسترسی به خدمات عمومی روبه‌رو می‌شوند. اگر در مرکز شهر رفت‌وآمد آسان‌تر است، روشنایی شبانه بهتر است، نظافت منظم‌تر انجام می‌شود و دسترسی به مراکز درمانی و اداری کوتاه‌تر است، در حاشیه‌ها معمولاً همه‌چیز سخت‌تر، کندتر و پرهزینه‌تر می‌شود. اینجاست که عدالت شهری از شعار به تجربه روزانه مردم تبدیل می‌شود. بیرجند هم از این قاعده مستثنا نیست. کافی است به برخی مناطق حاشیه‌ای و سکونتگاه‌های پیرامونی نگاه کنیم؛ از محلاتی که بار جمعیتی بالا دارند و در سال‌های اخیر گسترش یافته‌اند تا روستا-محلات و نقاطی که عملاً با شهر یکی شده‌اند اما کیفیت خدمات‌شان هنوز با مرکز شهر فاصله دارد. در چنین جاهایی، مشکلاتی مانند ضعف روشنایی معابر، آسفالت نامناسب، کمبود فضاهای سبز و تفریحی، نبود پیاده‌روهای استاندارد، کمبود امکانات فرهنگی و ورزشی، و دشواری دسترسی به حمل‌ونقل عمومی، برای مردم به یک مسئله دائمی تبدیل می‌شود. این‌ها موضوعاتی نیست که فقط زیبایی شهر را کم کند؛ این‌ها به‌طور مستقیم بر کرامت و آرامش شهروندان اثر می‌گذارد. یکی از نشانه‌های مهم نابرابری شهری، تفاوت در کیفیت زندگی روزمره است. شهروندی که در مرکز شهر زندگی می‌کند، معمولاً وقت و هزینه کمتری برای رسیدن به خدمات لازم می‌پردازد: از درمان و داروخانه تا مدرسه و ادارات. اما در حاشیه‌ها، همین مسیرهای ساده تبدیل به یک هزینه پنهان می‌شود؛ هم هزینه مالی و هم هزینه زمانی و روانی. مادر یا پدری که باید برای کار اداری یا درمان فرزندش چند بار رفت‌وآمد کند، در عمل بخشی از درآمد و انرژی‌اش را فقط برای دسترسی از دست می‌دهد. این یعنی تبعیض، حتی اگر کسی آن را با این اسم صدا نکند. عدالت شهری فقط سهم بودجه نیست؛ سهم دیده‌شدن هم هست. خیلی وقت‌ها پروژه‌هایی در مرکز شهر با سرعت بیشتر دیده و پیگیری می‌شوند، چون جلوی چشم‌اند، رسانه‌ای‌ترند و فشار اجتماعی‌شان فوری‌تر است. در مقابل، مشکلات حاشیه‌ها آرام‌تر و بی‌سر و صدا انباشته می‌شود؛ نه لزوماً چون اهمیت ندارند، بلکه چون صدای مطالبه‌گری در آن مناطق کمتر شنیده می‌شود یا ساختار مطالبه‌گری منسجم‌تری ندارد. همین سکوت اجباری، خود تبدیل به عامل بازتولید نابرابری می‌شود. از سوی دیگر، حاشیه‌ها غالباً بیشتر از مرکز در معرض آسیب‌های اجتماعی قرار می‌گیرند؛ نه به دلیل ماهیت مردم آنجا، بلکه به دلیل کمبود امکانات و فرصت‌ها. وقتی فضای امن برای نوجوانان و جوانان کمتر است، وقتی امکانات ورزشی و فرهنگی کافی وجود ندارد، وقتی خانواده‌ها با فشار اقتصادی و نااطمینانی روبه‌رو هستند، احتمال بروز مسائل اجتماعی بالا می‌رود. بنابراین رسیدگی به حاشیه‌ها یک کار تزئینی یا سیاسی نیست؛ یک ضرورت پیشگیرانه و عقلانی برای سلامت اجتماعی شهر است. در بیرجند می‌توان این گزاره را به‌طور عملی ترجمه کرد: عدالت شهری یعنی بودجه و مدیریت شهری را به سمت کارکردهای حیاتی ببریم، نه فقط پروژه‌های نمایشی. یعنی کیفیت روشنایی و امنیت معابر در همه محلات در اولویت باشد. یعنی پیاده‌رو و مسیر امن برای کودکان و سالمندان در محلات کم‌برخوردار جدی گرفته شود. یعنی توزیع خدمات شهری از نظافت و جمع‌آوری پسماند تا رسیدگی به فضای سبز، تابع نیاز باشد نه صرفاً تابع موقعیت. یعنی مدارس، مراکز درمانی، خانه‌های فرهنگ، زمین‌های ورزشی و فضاهای عمومی، تنها در چند نقطه محدود متمرکز نشوند. و یعنی بافت‌های پیرامونی که جمعیت واقعی و زندگی واقعی در آن جریان دارد، در تصمیم‌گیری‌ها نمایندگی داشته باشند. همچنین باید با یک واقعیت صریح روبه‌رو شویم: شهر وقتی عادلانه‌تر می‌شود که داده‌محور اداره شود. اگر قرار است عدالت شهری را بسنجیم، باید شاخص داشته باشیم: کیفیت آسفالت و روشنایی در محلات مختلف، دسترسی به حمل‌ونقل عمومی، فاصله زمانی تا مراکز درمانی و آموزشی، سرانه فضای سبز و سرانه فضاهای فرهنگی و ورزشی. این‌ها قابل اندازه‌گیری است و می‌تواند به زبان عدد، فاصله‌ها را نشان دهد. هیچ دستگاهی هم از شفافیت ضرر نمی‌کند؛ اتفاقاً شفافیت باعث می‌شود رقابت مثبت برای بهتر شدن شکل بگیرد. در نهایت، عدالت شهری یعنی حق برابر برای زندگی باکیفیت. شهری که در آن بعضی محلات همواره جلوتر باشند و بعضی محلات همیشه عقب بمانند، دیر یا زود با فرسایش سرمایه اجتماعی مواجه می‌شود؛ چون مردم احساس می‌کنند دیده نمی‌شوند، سهم‌شان از شهر کمتر است و صدایشان به جایی نمی‌رسد. بیرجند برای آینده‌ای بهتر، نیازمند نگاه جدی‌تر به حاشیه‌هاست؛ نه از سر ترحم، بلکه از سر عقلانیت مدیریتی و انصاف اجتماعی. اگر می‌خواهیم درباره توسعه بیرجند و خراسان جنوبی حرف بزنیم، باید این جمله را جدی بگیریم: شهر را از حاشیه‌هایش قضاوت کنید. چون آنجاست که معلوم می‌شود عدالت، واقعاً اجرا شده یا فقط در گزارش‌ها آمده است.
(لطفاً نظرات و پیشنهادات خود درباره این سرمقاله را از طریق 09155665782 ارسال بفرمایید)
