یعقوبی- بر اساس آخرین آمارهای سازمان هواشناسی، از ابتدای سال آبی جاری (مهر ۱۴۰۴) تا دوم خرداد ۱۴۰۵، مقدار ۲۲۴.۹ میلیمتر بارش در کشور ثبت شده که نسبت به دوره بلندمدت ۷.۷ میلیمتر بیشتر و رشدی ۳.۶ درصدی را نشان میدهد. این رقم در نگاه اول نویدبخش پایان خشکسالیهای پی در پی است، اما آیا میتوانیم با اطمینان از ورود ایران به «دوره ترسالی» سخن بگوییم؟ پاسخ کارشناسان منفی است. رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی تأکید میکند: «ادعاهای مطرح شده در فضای مجازی مبنی بر پیشبینی هفت سال ترسالی در یک دهه پیشرو، غیرواقعی و غیرعلمی است.»
باران در برخی استانها نشست در برخی دیگر نفسها را بند آورد
نگاهی به توزیع جغرافیایی بارشها، تصویری ناهمگون و نگرانکننده را ترسیم میکند. در ۱۴ استان از جمله هرمزگان (با رشد 77.3 درصدی)، ایلام، کرمان و خوزستان، بارشها مثبت بوده است. خوشبختانه خراسان جنوبی نیز در زمره استانهایی قرار دارد که بارشهای امسال در محدوده نرمال یا بالاتر از آن ثبت شده است. این موفقیت نسبی، فرصتی ارزشمند برای تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و بهبود وضعیت قنوات تاریخی این خطه کویری است. اما در نقطه مقابل، پایتخت با کاهش ۳۸.۲ درصدی بارش، در صدر کمبارشترین استانها قرار گرفته و استانهای تهران، قم، البرز و مرکزی با تنش شدید آبی مواجهاند.
وظیفه در این باره تأکید میکند: «موضوع آب در کشور منطقهای است. کمبود آب در تهران ربطی به گیلان پربارش ندارد.» این ناهمگونی توزیع بارش، دقیقاً همان نقطهای است که شایعه «ترسالی ملی» را نقش بر آب میکند. برای خراسان جنوبی، این وضعیت دوگانه به معنای آن است که با وجود بهبود نسبی، نباید غفلت از مدیریت مصرف را جایز بدانیم.
شش سال خشکسالی پیاپی؛ زخمی که با یک فصل باران التیام نمییابد شاید مهمترین دادهای که باید در تحلیل وضعیت کنونی به آن توجه کرد، صحبت فیروز قاسمزاده، مسئول شرکت مدیریت منابع آب ایران است. او با صراحت میگوید: «اگرچه سطح بارشها در کشور نزدیک به نرمال است، اما استانداردهای بینالمللی نشان میدهد که ایران شش سال متوالی در خشکسالی به سر برده است. سال جاری نیز بر اساس شاخصهای جهانی، همچنان سالی خشک محسوب میشود.»
این واقعیت تلخ یعنی: یک فصل بارندگی نسبتاً خوب (که آن هم در بهار رخ داده است) نمیتواند جبرانکننده شش سال خشکسالی ممتد باشد. حجم ذخایر آبی سدهای کشور در شرایطی ۶۷ درصد ظرفیت است که ۳۳ درصد سدها همچنان خالیاند. در تهران، اوضاع بحرانیتر است: سد امیرکبیر (کرج) که تأمینکننده آب شرب میلیونها نفر است، تنها ۳ درصد ظرفیت خود آب دارد. این اعداد با «ترسالی» فاصله زیادی دارند.
وضعیت خراسان جنوبی در این میان چیست؟ این استان که وابستگی ۸۸ درصدی به منابع آب زیرزمینی دارد، با کسری مخزن تجمعی بیش از ۴ میلیارد مترمکعب مواجه است. یک سال بارندگی نرمال نمیتواند این کسری عظیم را جبران کند. آنچه برای خراسان جنوبی حیاتی است، تداوم بارشها در سالهای آینده و استمرار مدیریت هوشمندانه مصرف است، نه اعلام پایان خشکسالی.
ثبات نسبی بارش زیر سایه سنگین تغییر اقلیم
وظیفه با اشاره به وضعیت فعلی، کشور را در «نُرم آبی» توصیف میکند. این تعبیر دقیقتر از «ترسالی» است. نُرم آبی یعنی بارشها نه خیلی زیاد و نه خیلی کم، در حد میانگین بلندمدت. اما این ثبات نسبی در شرایطی رقم میخورد که گرمایش زمین الگوی بارشها را در هم ریخته است. بر اساس تحقیقات علمی، ایران به هفت ناحیه بارشی متفاوت تقسیم میشود که سه منطقه جنوب غرب، مرکز ایران و شمال غرب-شمال شرق، آسیبپذیرترین مناطق در برابر خشکسالی هستند. گرمایش جهانی باعث میشود بارشهای سنگین و سیلآسا جایگزین بارشهای مؤثر و نرمال شوند. نمونه آن، بارندگی اخیر در استانهای جنوبی بود که اگرچه حجم بالایی داشت، اما بیشتر رواناب سطحی ایجاد کرد تا نفوذ در سفرههای زیرزمینی.
النینوی ملایم و چشمانداز بارشهای نرمال
بر اساس مدلهای شبیهسازی، ایران وارد فاز النینو شده است؛ پدیدهای که معمولاً با بارشهای نرمال در پاییز همراه است. پیشبینی میشود بارشها در تابستان در نیمه جنوبی سیستان و بلوچستان، شرق هرمزگان و جنوب کرمان کمتر از نرمال باشد، اما پاییز تحت تأثیر النینو بارشهای نرمالی را تجربه کند. این پیشبینیها اگرچه امیدوارکننده است، اما قطعی نیست و نمیتواند مبنای برنامهریزی بلندمدت برای خروج از خشکسالی قرار گیرد.
خراسان جنوبی؛ قناتهایی که نیازمند تداوم بارش و مدیریت
خراسان جنوبی با بیش از هزاران رشته قنات، گنجینهای از دانش بومی مدیریت آب است. بارشهای امسال که در استان در محدوده نرمال ارزیابی میشود، فرصتی برای احیای نسبی این قنوات و تغذیه دشتها فراهم کرده است. اما این بهبود موقتی، نباید باعث آسودگی خاطر شود. کارشناسان تأکید دارند که خشکسالی در ایران یک «بحران ساختاری» است، نه یک «پدیده مقطعی». تغییر اقلیم، کاهش نزولات آسمانی و برداشت بیرویه از منابع زیرزمینی، زخمهایی عمیق بر پیکر طبیعت استان وارد کرده که با یک سال بارش خوب التیام نمییابد.
صرفهجویی؛ راهبردی که نباید فراموش شود
با وجود افزایش بارش در برخی استانها، هنوز ایران به مرحله ترسالی نرسیده و منابع آبی به شدت تحت فشار قرار دارند. رئیسجمهور در مجلس شورای اسلامی به صراحت اعلام کرده است: «وضعیت آب کشور بحرانی است و هر ۳۱ استان با مشکل تأمین آب مواجهاند. مدیریت آب حیاتی و فوری است؛ اگر نتوانیم آن را کنترل کنیم، خطر ایجاد مشکلاتی را به همراه دارد که حل آن دشوار خواهد بود.» فرهنگسازی در زمینه صرفهجویی آب و استفاده بهینه از آن باید در اولویت قرار گیرد تا با همکاری همه اقشار جامعه، بتوانیم به مدیریت پایدار منابع آبی دست یابیم.
نتیجهگیری؛ عبور از بحران نیازمند اراده جمعی است
پاسخ به سؤال «آیا وارد ترسالی شدهایم؟» منفی است. آنچه داریم، «نرمال شدن نسبی بارشها» در برخی نقاط است، در حالی که مناطق وسیعی از کشور از جمله تهران همچنان در خشکسالی شدید به سر میبرند. شش سال خشکسالی ممتد، ذخایر آبی را به پایینترین سطح خود رسانده و تنها راه نجات، مدیریت هوشمندانه و صرفهجویی همه جانبه است. خراسان جنوبی با وجود وضعیت نسبتاً مطلوب بارشی در سال جاری، همچنان با کسری مخزن عظیم و وابستگی شدید به آبهای زیرزمینی مواجه است. امید به آینده، نه در انتظار بارانهای سیلآسا، که در تداوم برنامههای سازگاری با کمآبی، توسعه سامانههای نوین آبیاری و مشارکت مردم در مصرف بهینه آب خلاصه میشود.
