کاری – خراسان جنوبی را با کویر، خشکسالی و معادنش می‌شناسند، اما زیر همین زمین خشک، جهانی دیگر جریان دارد؛ جهانی با دست‌کم ۷۴ غار شناسایی‌شده که برخی مأمن خفاش‌ها هستند، برخی ساختارهای زمین‌شناختی کم‌نظیر دارند و برخی ردپایی از تاریخ را در خود نگه داشته‌اند. علی خانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی از ارزش‌های کمتر دیده‌شده این غارها می‌گوید و در عین حال هشدار می‌دهد: فعالیت‌های معدنی، خشکسالی، تخریب انسانی و کاوش‌های غیرکارشناسی، به‌ویژه غارهای خارج از مناطق حفاظت‌شده را تهدید می‌کند.
۷۴ دروازه به جهانی ناشناخته
چند قدم که از دهانه غار فاصله بگیری، نور کم‌رنگ‌تر می‌شود. کمی جلوتر، تاریکی همه چیز را در خود فرو می‌برد؛ جایی که برای بسیاری از ما ناشناخته است اما برای خفاش‌ها و برخی موجودات کوچک، خانه محسوب می‌شود.این بخش کمتر دیده‌شده خراسان جنوبی، گسترده‌تر از آن چیزی است که شاید تصور شود.علی خانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی می‌گوید در حال حاضر بیش از ۷۴ غار در سطح استان شناسایی شده است که از جنبه‌های طبیعی، تاریخی، زمین‌شناختی و زیست‌محیطی اهمیت دارند.در میان این مجموعه، نام چند غار بیشتر به چشم می‌آید؛ بتون سرایان با ویژگی‌های فنی، چنشت سربیشه با پیشینه تاریخی و سنگ سوراخ یا عشاق در منطقه حفاظت‌شده مظفری با ارزش‌های زیستی.خانی درباره غار سنگ سوراخ به یکی از ساکنان خاص آن اشاره می‌کند؛ خفاش نعل‌اسبی. مطالعات غارشناسی و نقشه‌برداری این غار نیز انجام شده است.به گفته او، چهار غار سنگ سوراخ، پهلوان، کتوکی و مهوید در مناطق تحت مدیریت محیط زیست قرار دارند و مطالعات و نقشه‌های آنها تهیه شده و گزارش نهایی نیز در کارگروه غارشناسی استان مورد بررسی قرار گرفته است.
حیات در جایی که نور نیست
غار در ظاهر محیطی ساکت و خالی به نظر می‌رسد، اما بررسی‌ها نشان داده این سکوت به معنای نبود حیات نیست.خانی می‌گوید حضور خفاش‌ها در تعدادی از غارهای استان ثبت و تصویربرداری شده است. بیشتر غارهای شناسایی‌شده استان منابع آب و چشمه پایدار ندارند و تاکنون موجود زنده آبزی در آنها مشاهده نشده، اما گونه‌های دیگری در این زیستگاه‌های تاریک دیده شده‌اند.نمونه جالب، غار کتوکی است.مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی توضیح می‌دهد که در بررسی این غار، آثاری از عنکبوت روی سقف، سوسک سیاه، گونه‌ای سوسری در کف غار و حشره‌ای از راسته نیم‌بالان در انتهای غار مشاهده شده است.این مشاهدات شاید برای یک بازدیدکننده عادی جزئی به نظر برسد، اما برای مطالعات زیستی اهمیت دارد؛ چراکه شرایط بسته و متفاوت غارها، زیستگاهی خاص ایجاد می‌کند و هرگونه تغییر در آن می‌تواند بر ساکنان این محیط اثر بگذارد.
معدن، مهم‌ترین تهدید غارها
وقتی صحبت به تهدیدها می‌رسد، علی خانی پیش از هر چیز از معدن نام می‌برد.او فعالیت‌های معدنی و اکتشاف برای شناسایی ذخایر معدنی را مهم‌ترین عامل تهدیدکننده غارهای استان عنوان می‌کند؛ موضوعی مهم در استانی که معدن یکی از ظرفیت‌های اقتصادی آن است.ساختار یک غار تنها چیزی نیست که در دهانه آن دیده می‌شود. دالان‌ها و حفره‌ها می‌توانند در اعماق زمین امتداد داشته باشند و فعالیت‌های معدنی در صورت نبود اطلاعات و بررسی‌های لازم، بر این ساختارها اثر بگذارند.از همین رو، شناخت موقعیت غارها پیش از اجرای طرح‌های معدنی و عمرانی اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند.
غارهای خارج از مناطق حفاظت‌شده در معرض تهدید جدی‌اند
اما شاید مهم‌ترین هشدار مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی درباره غارهایی باشد که خارج از مناطق تحت مدیریت محیط زیست قرار گرفته‌اند.خانی تأکید می‌کند: «غارهای خارج از مناطق چهارگانه در معرض تهدید جدی قرار دارند.»غارهای واقع در مناطق چهارگانه به دلیل حضور محیط‌بانان، گشت و کنترل و قوانین حفاظتی، شرایط متفاوتی دارند؛ به گفته وی اما همه ۷۴ غار استان از چنین پوششی برخوردار نیستند.براساس ماده ۱۰ آیین‌نامه مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارها، حفاظت و نگهداری غارهای خارج از مناطق چهارگانه، در چارچوب مقررات مربوط، بر عهده دستگاه متولی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است.این تقسیم مسئولیت نشان می‌دهد حفاظت از غارهای خراسان جنوبی بدون هماهنگی میان محیط زیست، میراث فرهنگی و دیگر دستگاه‌های مرتبط امکان‌پذیر نیست.
خشکسالی به اعماق زمین رسیده
دومین تهدیدی که خانی بر آن دست می‌گذارد، خشکسالی است؛ پدیده‌ای آشنا برای خراسان جنوبی که آثار آن فقط روی زمین دیده نمی‌شود.او خشکسالی شدید را از تهدیدهای مهم زیست‌بوم غارها می‌داند؛ به‌خصوص غارهایی که زیستگاه خفاش‌ها و دیگر گونه‌هاست.تغییر منابع آب، رطوبت و شرایط طبیعی پیرامون غار می‌تواند بر زیستگاه موجودات وابسته به آن اثر بگذارد. به این ترتیب، خشکسالی برای غارها فقط یک مسئله آبی نیست و می‌تواند به مسئله‌ای زیست‌محیطی تبدیل شود.
وقتی نام یک بازدیدکننده روی دیواره می‌ماند
تهدید غارها همیشه در ابعاد بزرگ اتفاق نمی‌افتد. گاهی یک بازدید غیرمسئولانه نیز می‌تواند زخمی ماندگار ایجاد کند.خانی از آسیب به دهانه برخی غارها و نوشتن یادگاری روی بخش‌های داخلی خبر می‌دهد. وی تاکید می کند: نگران‌کننده‌تر، مشاهده آثار کاوش‌های غیرکارشناسی در عمق برخی غارها است؛ اقداماتی که علاوه بر ساختار طبیعی، ممکن است شواهد تاریخی و باستان‌شناختی احتمالی را نیز برای همیشه از بین ببرد. به گفته خانی غاری که طی فرایندی بسیار طولانی شکل گرفته، ممکن است تنها در چند دقیقه بر اثر یک رفتار نادرست آسیب ببیند.
گردشگری؛ بله، اما نه به هر قیمت
وجود ده‌ها غار می‌تواند ظرفیتی برای گردشگری طبیعی و تخصصی خراسان جنوبی باشد؛ اما خانی معتقد است نباید هر غاری را بدون مطالعه به مقصد عمومی گردشگری تبدیل کرد.او تأکید می‌کند بازدید از غارهای واقع در مناطق چهارگانه باید محدود و توسط افراد متخصص انجام شود و توسعه گردشگری در این مناطق نیازمند مطالعات تخصصی است.ورود به غارهای مناطق تحت مدیریت محیط زیست نیز نیازمند مجوز زیست‌محیطی است. این مقام مسئول اضافه می کند: در خارج از این مناطق نیز غارهای بتون و چهل دختران براساس درجه‌بندی کارگروه ملی غارشناسی در رده غارهای دارای دسترسی محدود قرار گرفته‌اند.حضور بی‌ضابطه انسان، نور، صدا و دستکاری سازندها می‌تواند به ساختار طبیعی غار و زیستگاه خفاش‌ها آسیب برساند. در مقابل، گردشگری کنترل‌شده و تخصصی می‌تواند فرصتی برای معرفی این میراث و افزایش حساسیت عمومی نسبت به حفاظت از آن باشد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی از ایجاد بانک اطلاعاتی غارهای استان نیز خبر می‌دهد.به گفته خانی، اطلاعات این بانک در اختیار دستگاه‌های مرتبط از جمله میراث فرهنگی، شرکت آب منطقه‌ای، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و دیگر مجموعه‌های مربوط قرار گرفته است.
اهمیت این بانک زمانی مشخص می‌شود که یک پروژه معدنی، عمرانی یا گردشگری قرار است در محدوده‌ای اجرا شود که احتمال وجود ساختار غاری در آن مطرح است. اطلاع از موقعیت و ویژگی‌های غارها می‌تواند پیش از آغاز پروژه، مانع برخی آسیب‌ها شود.از او می‌پرسیم اگر قرار باشد از میان بیش از ۷۴ غار شناسایی‌شده استان، فقط سه مورد را به عنوان «گنج‌های پنهان خراسان جنوبی» معرفی کند، انتخابش چیست؟پاسخ او سه نام است: بتون، جوجه و چنشت.بتون به دلیل ویژگی‌های فنی، جوجه به خاطر ساختارهای زمین‌شناسی و چنشت به دلیل پیشینه تاریخی.سه انتخاب که نشان می‌دهد غارهای خراسان جنوبی فقط یک جاذبه طبیعی نیستند؛ در یکی زمین‌شناسی حرف اول را می‌زند، دیگری برای غارنوردی اهمیت دارد و سومی بخشی از تاریخ منطقه را در دل خود حفظ کرده است.
گنجی که نباید پس از نابودی شناخته شود
خراسان جنوبی روی زمین به معادن، کویر و چشم‌اندازهای خاص خود شناخته می‌شود؛ اما در زیر همین زمین، میراث دیگری قرار دارد که بخش‌هایی از آن هنوز برای مردم ناشناخته است.۷۴ غار شناسایی‌شده، زیستگاه خفاش‌ها، ساختارهای زمین‌شناختی و نشانه‌هایی از تاریخ و حیات در تاریکی؛ در برابر معدن‌کاری، خشکسالی، تخریب انسانی و کاوش‌های غیرکارشناسی.این تقابل، مسئله اصلی آینده غارهای استان است.علی خانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی در جمع‌بندی گفت‌وگو تأکید می‌کند: «غارهای خراسان جنوبی هم ظرفیت ناشناخته هستند و هم میراث طبیعی آسیب‌پذیری که نیازمند حفاظت جدی‌تری هستند.»شاید این جمله خلاصه تمام داستان باشد؛ زیر پای کویر جهانی وجود دارد که هنوز همه رازهایش را نمی‌شناسیم و اگر حفاظت از آن را به فردا بسپاریم، ممکن است بخشی از این گنج پنهان را زمانی بشناسیم که دیگر وجود ندارد.
