زمانی – در بازار امروز ایران، دلار دیگر فقط یک ارز خارجی نیست؛ به دماسنجی تبدیل شده که هر تغییری در آن، بلافاصله در قیمت کالاها و خدمات نمود پیدا میکند. اما آیا همه گرانیها واقعاً ریشه در دلار دارند؟ در گذشته، دلار صرفاً یک ارز خارجی بود. نوسان قیمت آن وجود داشت، اما تغییراتش به اندازه امروز برای زندگی روزمره مردم اهمیت نداشت. با و آغاز جنگ ایران و عراق، شرایط اقتصادی کشور تغییر کرد. دولت برای مدیریت بازار ارز، نظام چندنرخی را در پیش گرفت؛ به این معنا که برای واردات کالاهای مختلف، نرخهای متفاوتی در نظر گرفته میشد. در کنار این نرخها، بازار آزاد ارز نیز شکل گرفت. بهتدریج، فاصله میان نرخهای رسمی و نرخ بازار آزاد افزایش یافت و دلار به یکی از شاخصهای مهم اقتصادی تبدیل شد.مردم بهتدریج دریافتند که افزایش قیمت دلار صرفاً به معنای گرانتر شدن یک ارز خارجی نیست؛ بلکه میتواند بر قیمت کالاها، خودرو، مسکن و بسیاری از هزینههای زندگی نیز اثر بگذارد. از آن زمان، دلار دیگر صرفاً یک پول خارجی نبود؛ بلکه به نوعی دماسنج اقتصاد ایران تبدیل شد؛ شاخصی که بسیاری از مردم تغییرات آن را برای ارزیابی وضعیت اقتصادی دنبال میکنند.اما امروز این دماسنج به بهانهای همهکاره تبدیل شده است. هر چیزی که میخواهی تهیه کنی، سریع آن را به دلار ربط میدهند. اگر گران شده باشد، میگویند دلار بالا رفته و اگر ارزان شده باشد، باز هم جنس را به قیمت گران میفروشند. این رفتار دوگانه، حکایت از یک نگرش ریشهدار دارد که در آن، دلار نه به عنوان یک متغیر اقتصادی واقعی، بلکه به عنوان ابزاری برای توجیه افزایش قیمتها به کار میرود. البته در بازار بیرجند این موضوع خیلی دیده نمیشود و بیشتر آنهایی که کالاها را از مبدأ تهیه میکنند و به نوعی وارد میکنند، مربوط است. اما همین نگرش باعث میشود در شبکه مصرف هم این مسائل دیده شود. مثلاً یک صاحبخانه اجاره ملکش را به خاطر بالا رفتن دلار افزایش میدهد، در حالی که ملک او هیچ ارتباطی با دلار ندارد. یا یک مربی خصوصی در یک باشگاه ورزشی یا مجموعه آموزشی که هیچ استفادهای از دلار برای کارکرد آموزشی خود ندارد، ساعت جلسات خود را با قیمت دلار تنظیم میکند. اینها همه آسیبهایی است که در خراسان جنوبی هم بر اساس این تفکر که در کشور جا افتاده است، ضربه میزند. نکته مهم اینجاست که چندی پیش چند تن از بزرگترین اقتصاددانان کشور عنوان کرده بودند تأثیر جنگ بر تورم کشور حدود ۲۰ درصد است و افزایش قیمتهای نجومی را باید در جایی دیگر دنبال کرد. این جمله به معنای آن است که بخش عمده گرانیها نه ناشی از عوامل بیرونی یا شوکهای ارزی، بلکه ریشه در ساختار اقتصادی، انتظارات تورمی و رفتار بازیگران بازار دارد. وقتی همه منتظر گرانی هستند، گرانی میآید؛ حتی اگر دلار ثابت باشد. دلار در ایران مسیری طولانی را طی کرده است؛ از چند ده ریال به چند صد ریال، سپس چند هزار ریال و در نهایت به ارقام امروزی. اما پرسش بنیادی اینجاست: آیا قیمت دلار واقعاً همه چیز را گران میکند، یا این ما هستیم که با پذیرش این باور، به گرانی مشروعیت میبخشیم؟ در خراسان جنوبی و بهویژه بیرجند، جایی که معیشت مردم بیش از پیش تحت فشار است، شاید زمان آن رسیده که به جای گردن نهادن به منطق «دلار بالا رفته»، به دنبال منطق واقعی قیمتها باشیم. منطقی که در آن، آموزش، اجاره مسکن و خدمات روزمره، نه به نرخ ارز، بلکه به ارزش واقعی خود سنجیده میشوند. دلار دیگر فقط یک ارز نیست؛ به چتری تبدیل شده که همه گرانیها زیر سایه آن توجیه میشوند. اما اگر اقتصاددانان میگویند سهم جنگ و ارز در تورم محدود است، پس باید پرسید: چه کسی و با چه منطقی، این چتر را اینقدر بزرگ کرده است؟ پاسخ این پرسش، کلید فهم بحران معیشتی در کشور است.

حضور هیئت اقتصادی خراسان جنوبی به سرپرستی استاندار و با مشارکت فعال اتاق بازرگانی بیرجند

