رمضانی – مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی، روند تدریجی افت سطح آبهای زیرزمینی، کاهش آبدهی قنوات و برداشتهای فراتر از ظرفیت تجدیدپذیر، نشانههایی از «مرگ آرام آبخوانها»ست؛ فرایندی که با مدیریت دقیقتر برداشتها و اجرای کامل طرحهای تعادلبخشی همچنان قابل کنترل و اصلاح است.
به گزارش آوا، بارشهای قابلتوجه ماههای اخیر در خراسان جنوبی اگرچه امیدهایی برای بهبود شرایط آبی ایجاد کرده، اما واقعیت منابع آب استان چیز دیگری میگوید. بخش عمده آب مصرفی استان از آبخوانهای زیرزمینی تأمین میشود؛ منابعی که طی سالهای طولانی خشکسالی و برداشتهای فراتر از توان تجدید، با افت جدی روبهرو شدهاند و چند دوره بارندگی نیز بهتنهایی قادر به جبران این کسری نیست. به همین دلیل کارشناسان تأکید میکنند که حتی در سالهای نسبتاً پربارش نیز خراسان جنوبی همچنان با کمبود آب مواجه است و توجه مردم به مدیریت مصرف و استفاده مسئولانه از منابع آبی، بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد.
برداشتهای سنگین؛ فشار بیسابقه بر آبخوانها
عباس سارانی مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی اعلام کرد که خراسان جنوبی در حال حاضر سالانه ۸۸۹ میلیون مترمکعب از منابع آب زیرزمینی خود برداشت میکند؛ رقمی که شامل چاهها، قنوات و چشمهها بوده و بار سنگینی بر دوش آبخوانهای خشک و شکننده استان گذاشته است.وی تأکید میکند که بسیاری از این آبخوانها اکنون در مرز تنش جدی قرار دارند.به گفته وی، بخش عمده برداشتها از چاهها انجام میشود و این برداشتها در برخی مناطق بهقدری فراتر از توان تجدیدپذیری است که حتی بارشهای مقطعی نیز نمیتواند افت سطح آب را جبران کند. سارانی عنوان کرد: در بعضی دشتها، سرعت افت آبخوانها نگرانکننده است و ادامه این روند، ظرفیت آبخوانها را بهطور دائمی کاهش میدهد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای بیان کرد: طبق سند سازگاری با کمآبی، بخش کشاورزی باید سالانه حدود ۳۴۶ میلیون مترمکعب برداشت داشته باشد، اما رقم فعلی ۵۵۳ میلیون مترمکعب است.وی این اختلاف بیش از ۲۰۰ میلیون مترمکعبی را خطر اصلی افت آبخوانها توصیف میکند.
سارانی تأکید کرد که ادامه این سطح از برداشت، نه تنها سطح آب زیرزمینی را پایین میبرد بلکه کیفیت آب را نیز تحتتأثیر قرار میدهد. وی ادامه داد: وقتی سطح آب پایین میآید، املاح سنگین وارد چرخه میشود و آب در برخی مناطق با کاهش کیفیت مواجه میشود.
قناتها؛ میراثی که زیر بار خشکسالی تاب نمیآورد
سارانی با اشاره به ۶۹۸۳ رشته قنات استان گفت: طبق آمار سال ۱۳۹۹، آبدهی قنوات حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب بوده اما به دلیل کاهش بارشها، این عدد اکنون کمتر است. وی اظهار داشت: قناتها مستقیم با بارشها تغذیه میشوند و کاهش نزولات جوی در سالهای اخیر، آنها را نیز دچار افت کرده است.وی تأکید کرد که زندهماندن قنوات به معنای حفظ بخشی از هویت آبی و تاریخی است، اما ادامه خشکسالی و برداشتهای بیرویه، این میراث ارزشمند را با خطر جدی روبهرو کرده است.
اجرای طرحهای احیا و تعادلبخشی
سارانی یکی از مهمترین برنامههای شرکت آب منطقهای را اجرای طرحهای احیا و تعادلبخشی معرفی میکند؛ طرحهایی که به گفته وی، سالهاست در استان دنبال میشود و هدفشان کاهش افت آبخوانها است.وی مهمترین اقدام در این زمینه را نصب کنتورهای هوشمند دانسته و تشریح کرد: در حال حاضر ۱۰۰ درصد چاههای کشاورزی، ۸۷ درصد چاههای صنعت و خدمات و ۷۰ درصد چاههای شرب مجهز به کنتور هوشمند هستند. به گفته وی، این اقدام گام مهمی در کنترل برداشتها است.
مرکز پایش از راه دور؛ گامی به سوی نظارت لحظهای
مدیرعامل شرکت آب منطقهای خبر داد که مرکز کنترل و پایش چاهها بهزودی راهاندازی میشود. وی در ادامه گفت: در حال حاضر حدود ۴۰ درصد چاههای کشاورزی زیر پوشش پایش از راه دور هستند و این درصد در آینده نزدیک به ۱۰۰ درصد خواهد رسید.سارانی معتقد است با تکمیل این زیرساخت، امکان نظارت لحظهای، جلوگیری از برداشت غیرمجاز و اعمال مدیریت دقیقتر فراهم میشود و این موضوع میتواند روند افت آبخوانها را بهطور محسوسی کاهش دهد.
پروژههای تغذیه مصنوعی؛ ذخیره سیلاب برای روزهای خشک
مدیرعامل شرکت آب منطقهای به پروژههای تغذیه مصنوعی اشاره کرده و از تکمیل پروژه «بندان» نهبندان پس از ۱۲ سال وقفه خبر داد. وی همچنین این پروژه را یکی از موفقترین طرحها در تغذیه آبخوانهای جنوبی استان معرفی کرد. وی همچنین عنوان کرد: تکمیل پروژههای «گزیک» در درمیان و «آهنگران» در زیرکوه در دست پیگیری است و پروژههای «چاهداشی» و «مشوکی» نیز آماده آغاز اجرا هستند. علاوه بر این، مطالعات پنج پروژه دیگر نیز در حال انجام است.
برخورد با چاههای غیرمجاز
سارانی تأکید کرد که در خراسان جنوبی هیچ چاه غیرمجاز دستگاهی وجود ندارد و موارد معدود چاههای دستی کمعمق موجود نیز همگی در سال ۱۴۰۴ مسلوبالمنفعه شدهاند. وی بیان کرد: این موضوع نتیجه سالها نظارت مستمر و همکاری مردم است.
آینده پنجساله؛ دو سناریو در برابر استان
وی درباره آینده پنجساله منابع آب استان توضیح داد: اگر سند سازگاری با کمآبی اجرا و برداشتها مطابق برنامه تنظیم شود، میتوانیم سرعت افت آبخوانها را کاهش دهیم و شرایط را به سمت پایداری ببریم.
اما هشدار اصلی وی درباره سناریوی دوم است: اگر مدیریت مصرف جدی گرفته نشود، با کاهش بیشتر سطح آبخوانها، افت کیفیت آب و در نهایت فرونشست روبهرو خواهیم شد و فرونشست به معنای مرگ آبخوان است که بازگشتپذیر نیست.
وی تشریح کرد که کاهش بارشها نیز این آسیبپذیری را دوچندان خواهد کرد و باید تعدیل بیشتری در بحث برداشت آب از آبخوانها صورت پذیرد.
